اخلاق و حسابداری
چکیده
زمینه: حسابداری در دنیای پیشرفتۀ اقتصادی امروز حرفهای است حیاتی، زیرا سامانه اقتصادی جاری بدون آن نمیتواند، وجود داشته باشد. برجستگی متمایز کنندة حرفۀ حسابداری پذیرش مسؤولیت نسبت به عموم است. جامعه انتظارات فراوانی از اهل این حرفه دارد و مردم باید به کیفیت خدمات پیچیدة ارائه شده توسط حرفه حسابداری اعتماد داشته باشند . از این رو اطلاعات ارائه شده توسط حسابداران باید به طور قابل توجهی کارآمد، قابل اتکا، واقعی و بیغرضانه باشد، پس حسابداران نه تنها باید واجد شرایط و صلاحیت حرفه ای باشند، بلکه باید از درجه بالایی از صداقت و درستکاری حرفهای نیز برخوردار و آبرو و حیثیت حرفهای از مهم ترین داراییهای آنها باشد. در نتیجه اخلاق حسابداری برای حسابداران حرفه ای و افرادی که به خدمات حسابداری تکیه دارند اهمیت زیادی دارد. با وجود این به نظر میرسد در ایران، از لحاظ نظری، به این مهم پرداخته نشده است.
روش کار: در این پژوهش، به روش کتابخانهای و با بررسی پایگاههای الکترونیکی، آیین رفتار حرفه ای حسابداران و اصول بنیادی اخلاق حسابداری تبیین شده و مهم ترین مسائل اخلاقی حسابداری در حال حاضر و راه کارهای حل آنها و تجدید حیات حیثیت حرفه ای حسابداری ارائه می گردد.
نتیجه گیری: نتیجه این که آینده حرفۀ حسابداری به رهبری اخلاقی توسط حسابداران حرفهای و رهبران این حرفه بستگی دارد. لازم است تا آنها با تبیین اهمیت معیارهای اخلاقی والا و آموزش ضرورت درستکاری فردی، حسابداران فعلی و آتی را به سوی شرافتمندی سوق دهند. بدیهی است با انجام این کار این اطمینان محقق خواهد شد که در آتیه حرفۀ حسابداری بتواند به نقش تاریخی خود در رشد عادلانۀ اقتصادی و موفقیت و رفاه ملتها ادامه دهد.
واژه های کلیدی: اخلاق حسابداری، اخلاق حرفهای، رفتار حرفهای
سرآغاز
هنگامی که شخصیت افراد در جامعه متزلزل شود، جامعه به طور فاجعه آمیزی آسیب پذیر میگردد. دوام و بقای یک ملت و یا یک فرهنگ منوط به این است که آن ملت مجهز به ارزش های ساده و ابتدایی اخلاقی نظیر دلاوری، نوع دوستی، احترام به دیگران و قانون باشد. یک ملت بقا نخواهد داشت مگر اینکه دارای افرادی باشد که مبنای عملشان انگیزههایی فراتر از سود شخصی باشد. رعایت قانون، احترام به زندگی و داراییهای بشر، عشقورزی به خانواده، دفاع از اهداف ملی، کمک به مستمندان و پرداخت مالیات، همه و همه به فضایل شخصی افراد نظیر دلیری، وفاداری، صداقت، گذشت، نیکوکاری، احساس همدردی، ادب، نزاکت و احساس وظیفه بستگی دارند(1).
از بین گرایشهایی که جامعه را به سمت و سوی رونق و شکوفایی سیاسی هدایت می کنند، مذهب و اخلاقیات تکیه گاههای اجتناب ناپذیرند. ارزشهای اخلاقی، زیربنایی را فراهم میکند که یک جامعه متمدن و متعالی فرهنگی و رفتاری بر آن بنا میشود زیرا بدون این زیربنا، جامعه متمدن از هم پاشیده و فرو میریزد(2).
اخلاق موضوعی است فراگیر که همه جوانب زندگی بشر را پوشش میدهد. رشد روزافزون جوامع بشری و پیچیده تر شدن روابط و مناسبات اجتماعی، نیازهای نوینی را می آفریند . پیدایش حرفه های گوناگون، زاییدة تلاش در پاسخ به این نیازهاست که با گذشت زمان و تغییر شرایط شکل می گیرند و به تدریج سیر تحول و تکامل را میپیمایند. این حرفهها بهدلیل ضرورت تقسیم کار و تخصصی شدن امور، روز به روز منسجمتر می شوند و نقش خود را در بهبود رفاه عمومی جوامع ایفا میکنند. تداوم حیات هر حرفه و اشتغال اعضای آن منوط به نوع و کیفیت خدماتی است که ارائه می کند و اعتبار و اعتمادی است که در نتیجه ارائۀ این خدمات به دست می آورد. این اعتبار و اعتماد سرمایۀ اصلی هر حرفه است و حفظ آن اهمیت والاییدارد. این امر ایجاب میکند که وظیفه و هدف اصلی هر حرفه و اعضای آن، خدمت به جامعه باشد و منافع شخصی تنها در چارچوب ارائۀ این خدمات تفسیر و دنبال شود(3).
حرفۀ حسابداری نیز یکی از متشکلترین و منضبط ترین حرفه های دنیاست و بهدلیل نوع و ماهیت خدماتی که ارائه میکند باید اعتبار و اعتماد خاصی داشته باشد. تداوم این اعتبار و اعتماد و تقویت آن، به پایبندی فکری و عملی اعضای حرفه به ضوابط رفتاری و اخلاقی آن بستگی دارد(3).
این مقاله، با روش کتابخانهای و بررسی پایگاههای الکترونیکی، ابتدا به تبیین حرفه حسابداری، جایگاه ویژه و اهمیت آن در دنیای اقتصادی امروز، آیین رفتار حرفهای حسابداران و اصول بنیادی اخلاق حسابداری پرداخته، سپس مهمترین مسائل اخلاقی حسابداری در حال حاضر و نمونه های واقعی از آنها را مطرح مینماید. در نهایت راه کارهایی برای حل این مشکلات و تجدید حیات حیثیت حرفه ای حسابداری ارائه میکند.
حرفۀ حسابداری
حسابداری، اختراع بشر و نتیج ۀ توافقات بشری است . حسابداری ، عبارت است از مجموعۀ قواعد و روشهایی که با به کارگیری آنها، اطلاعات مالی و اقتصادی یک مؤسسه گردآوری، طبقه بندی و به شکل گزارشهای حسابداری تلخیص میشود و برای تصمیمگیری در اختیار اشخاص علاقهمند و ذینفع قرار میگیرد. این اشخاص می توانند از وضعیت مالی، نتایج عملیات و همچنین دورنمای آینده مؤسسه مطلع شوند(4).
ویژگیهای هر حرفه عبارت است از: الف: پذیرش وظیفۀ خدمت به جامعه؛ ب: وجود حداقل شرایط از پیش تعیین شده برای ورود به حرفه، از جمله مهارت های تخصصی لازم که از طریق آموزش و تجربه بهدست میآید؛ ج: پایبندی اعضای حرفه به مجموعه ای از اصول، ضوابط و ارزشهای مربوط در آن حرفه(3).
از آنجایی که حسابداری دارای ویژگیهای فوق می باشد و مهارتی است که نیازمند خبرگی بوده و مشتریانی دارد که وابسته به این خبرگی هستند، در نتیجه به عنوان یک حرفه تلقی می شود . برای حرفهای بودن، حسابدار متعهد می شود تا مراقب منافع مشتریان مختلف خود باشد(5).
حسابداری در دنیای پیشرفتۀ اقتصادی امروز حرفهای است حیاتی، زیرا سامانه اقتصادی جاری بدون آن نمیتواند، وجود داشته باشد. اگر هیچ روش و فنی برای محاسبه ثروت و کالاهای موجود در دنیا و نحو ة توزیع آنها موجود نباشد، تجارت و بازرگانی متوقف خواهد شد. کارای ی بازارهای مالی، منوط به این امر است که معاملات خود را بر مبنای تصویر درستی از ارزشهای مالی داراییهای مورد معاوضه انجام دهند و این تصاویر فقط توسط حسابداران ترسیم میگردند(5).
روابط قوی، حق مالکیتها، ادعای مالکیتها، ارزیابیها، دریافتی ها و بدهیها، همه و همه، مفاهیم اجتماعی ذهنیای هستند که مشخص میکنند چه کسی، مالک چیست و چه کسی به چه میزان و به چه فردی بدهکار است. تمام این مفاهیم توسط حسابداران و دفتر داران تعریف و ردیابی شدهاند. از آنجایی که فعالیتهای مالی برای بقای دنیای فعلی ما ضروری هستند و حس ابداری این فعالیت ها را تسهیل می کند؛ از این رو حسابداری به عنوان یک حرفه سودمند تلقی شده و به خاطر نقش اساسیاش در ردیابی شبکه بزرگ و مبهم روابط مالی پیچیده در دنیای اقتصادی امروز، به یک حرفه خدماتی حساس تبدیل شده که همچون دیگر حرفهها دارای فرمان های اخلاقی میباشد.
حسابداری و اخلاق
همان گونه که اشاره شد حسابداری یک فن و عمل است که برای کمک به افراد در ردیابی اثر معاملات اقتصادی آنها تدوین شده است . هدف اصلی و اساسی آن ارائۀ اطلاعات دربارة امور اقتصادی یک شخص یا سازمان در قالب صورتها و گزارش های مالی میباشد. این اطلاعات جهت تصمیمگیری مدیران، مالکان، دولت، اتحادیه ها، اعتباردهندگان، عرضهکنندگان کالا و کارکنان شرکت مورد استفاده قرار میگیرد. قابل ذکر است که با پیچیدهتر و قانونمندتر شدن اقتصاد، دامنۀ استفاده کنندگان از اطلاعات مذکور افزایش یافته است. بنابراین، برجستگی متمایز حرفۀ حسابداری، پذیرش مسؤو لیت نسبت به عموم است. انتظارات جامعه از اهل این حرفه، بسیار است و مردم باید به کیفیت خدمات پیچیدة ارائه شده توسط حرفۀ حسابداری اعتماد داشته باشند. اما حفظ اعتماد عمومی به حرف ۀ حسابداری تا زمانی میسر است که حسابداران حرفهای، خدمات خود را در سطحی ارائه کنند که شایسته اعتماد جامعه باشد؛ از این رو، خدمات حرفه حسابداری باید در بالاترین سطح ممکن و با رعایت ضوابطی ارائه شود که تداوم این خدمات را با کیفیت مناسب را تضمین کند(6).
از طرفی استفاده کنندگان از خدمات حس ابداری بویژه تصمیم گیرندگانی که از صورتهای مالی استفاده میکنند، انتظار دارند که اطلاعات ارائه شده بهطور قابل توجهی کارآمد، قابل اتکا، واقعی و بیغرضانه باشند. بنابراین، کسانی که در رشته حسابداری فعالیت میکنند نه تنها باید واجد شرایط و صلاحیت حرفهای باشند بلکه باید از درجه بالایی از صداقت و درستکاری حرفهای نیز برخوردار ب وده و آبرو و حیثیت حرفهای از مهمترین داراییهای آنها باشد(6).
در نتیجه اخلاق حسابداری برای حسابداران حرفهای و کسانی که به خدمات حسابداری تکیه دارند اهمیت زیادی دارد و حرفه حسابداری باید اصول اخلاقی و قوانینی را تدوین نموده که اعضای آن را ملزم نماید تا از سطحی از خویشتنداری برخوردار شوند که ماورای الزامات قانونی و مقررات است.
مبانی رفتار حرفه ای
ارتباط دو سویه جامعه و حرفه که لازمۀ آن از یک طرف، ارائۀ خدمات حرفهای به جامعه و از طرف دیگر، تأمین اشتغال ارائه کنندگان این خدمات است، ناگزیر باید تابع ضوابط دقیقی باشد که دو طرف را به حقوق یکدیگر آگاه کند. نظام حاکم بر هر حرفه، ترکیبی از قوانین و مقررات تدوین شده در داخل و خارج آن حرفه است. در کمتر جامعهای دیده میشود که قوانین و مقررات تنها در داخل حرفه تدوین شود یا کلاً از خارج بر آن تحمیل گردد. بلکه به تناسب نیاز جامعه به حرفه و اعتبار آن، تعادلی بین این دو دسته قوانین و مقررات برقرار میشود. ضوابط رفتاری و اخلاقی هر حرفه، مهمترین خط مشی های آن را تشکیل میدهد. این خط مشیها، موار دی چون ویژگی های اصلی حرفه، روابط اعضای حرفه با جامعه، روابط اعضای حرفه با یکدیگر و بالاخره روابط هر عضو با جامعه حرفهای را در بر میگیرد. این ضوابط در حرفۀ حسابداری مبانی رفتار حرفهای نامیده میشوند. از دیدگاه مبانی رفتار حرفه ای، اهداف حرف ۀ حسابداری عب ارت از دستیابی به بهترین اصول و ضوابط حرفه ای، اجرای عملیات در بالاترین سطح ممکن بر اساس اصول و ضوابط مذکور و بهطور کلی تأمین منافع عمومی است. تحقق این اهداف مستلزم تأمین موارد زیر است (3):
الف) اعتبار: جامعه به اطلاعات و سامانههای اطلاعاتی قابل اتکا و معتبر نیاز دارد.
ب) حرفهای بودن: افراد حرفهای در زمینۀ حسابداری حرفهای باید به سادگی توسط صاحبکاران، کارفرمایان و سایر اشخاص ذینفع، قابل تشخیص و شناسایی باشند.
ج) کیفیت خدمات: اطمینان از اینکه کلیه خدمات ارائه شده توسط حسابداران حرفهای با بالاترین کیفیت ممکن انجام میشود.
د) اطمینان: استفادهکنندگان از خدمات حسابداران حرفهای باید مطمئن شوند چارچوبی برای رفتار حرفهای وجود دارد که ناظر بر ارائ ۀ آن خدمات است.
اصول اخلاق حسابداری
لازمۀ دستیابی به اهداف حرفۀ حسابداری توسط حسابداران حرفه ای، پایبندی به اصول بنیادی اخلاقی حسابداری است. هر یک از انجمنهای حرفهای حسابداری، اصول اخلاقی خاص خود را تدوین مینمایند که شباهتهای زیادی به هم دا شته و همگی کارآمدی، قابلیت اعتماد، حرفهای بودن و اعتبار خدمات حسابداری را تأمین مینمایند. اصول اخلاقی حسابداری که کم و بیش مورد اتفاق نظر همه انجمنهای حرفهای حسابداری بوده و رعایت آنها ، موجب تأمین اهداف این حرفه میگردد به شرح زیر است (3 و 7):
الف) درستکاری: حسابدار حرفهای در انجام خدمات حرفهای خود باید درستکار باشد.
ب) بیطرفی: حسابدار حرفهای باید بیطرف باشد و نبای د اجازه دهد هیچ گونه پیش داوری، جانبداری، تضاد منافع یا نفوذ دیگران، بیطرفی او را در ارائه خدمات حرفهای مخدوش کند.
ج) صلاحیت و مراقبت حرفهای: حسابدار حرفهای باید خدمات حرفهای را با دقت، شایستگی و پشتکار انجام دهد. وی همواره موظف است میزان دانش و مهارت حرفهای خود را در سطحی نگاه دارد که بتوان اطمینان حاصل کرد، خدمات وی به گونهای قابل قبول و مبتنی بر آخرین تحولات در حرفه و قوانین و مقررات ارائه میشود.
د) راز داری: حسابدار حرفهای باید به محرمانه بودن اطلاعاتی که در جریان ارائۀ خدمات حرفهای خود بهدست می آورد توجه کند و نباید چنین اطلاعاتی را بدون مجوز صریح صاحبکار یا کارفرما، استفاده و یا افشاء کند؛ مگر آنکه از نظر قانونی یا حرفهای حق و یا مس ؤولیت افشای آن را داشته باشد.
ه) رفتار حرفهای: حسابدار حرفهای باید به گونهای عمل کند که با حسن شهرت حرفهای او سازگار باشد و از انجام اعمالی که اعتبار حرفه او را مخدوش میکند، بپرهیزد.
و) اصول و ضوابط حرفه ای: حسابدار حرفهای باید خدمات حرفه ای را مطابق اصول و ضوابط حرفهای مربوط انجام دهد و همچنین درخواستهای صاحبکار یا کارفرمای خود را به گونه ای با مهارت و دقت انجام دهد که با الزامات درستکاری، بی طرفی و نیز استقلال حسابداران حرفهای مستقل، سازگار باشد.
مشکلات اخلاقی حسابداری در اقتصاد امروز
تمرکز واحدهای تجاری بر ای به حداکثر رسانیدن سود، مقابله با چالشهای رقابتی، تأکید بر نتایج کوتاه مدت و ارائه خدمات م تنوع حسابداری، حسابداران را در محیطی مملو از تضاد و فشار قرار داده که منجر به پیامدهای غیراخلاقی برای آنها گردیده است . در اینجا به بررسی آنها م یپردازیم.
بازار رقابتی خدمات حسابداری
بازار رقابتی دنیای اقتصادی امروز علیرغم فواید و مزایایی که برای مشتریان در جهت استفاده از محصولات با کیفیت بهتر و قیمت پایینتر داشته، پیامدهای غیراخلاقی زیادی هم برای رقابت کنندگان عرضه کالا و خدمات در پیداشته است. حرفه حسابداری نیز در بازار رقابتی برای عرضه خدمات حسابداری کم و بیش با معضلات اخلاقی روبه رو بوده است. دو اصل "استقلال" (بی طرفی ) و "درستکاری " که باید در ارائۀ خدمات حسابداری رعایت شوند و بدین وسیله، کیفیت این خدمات را افزایش دهند در این بازار، دچار خدشه شده اند. اکنون در شرایط رقابتی بازار، فر ایند یافتن مشتری جدید و حفظ مشتری فعلی هزینه بر و وقت گیر شده و چنین استنباط میشود که با یافتن مشتری جدید، شرکت خدمات حسابداری، مایل است که او را برای سالها حفظ نماید تا از منافع ارائۀ خدمات به وی، هزینه های سنگین بازاریابی شرکت را جبران نماید . حتی اگر عملکرد یکی از اعضای شرکت منجر به از دست دادن مشتری جدید گردد، شرکت برخورد مناسبی با وی نخواهد داشت(8).
این فشارها در زمینۀ نگهداری مشتری در ساختار رقابتی بازار، منجر شده است که اصل استقلال در خدمات حسابداری نظیر حسابرسی زیر سؤال رفته و بعضاً استقلال حسابرس کاهش یابد؛ چرا که حسابرس همیشه نگران از دست دادن شغلش بوده و خدماتش را ط وری ارائه میکند که مطلوب نظر مشتری بوده و در نتیجه مشتری حفظ گردد.
دومین پیامد غیراخلاقی بازار رقابتی، مخدوش شدن "صداقت و درستکاری" در انجام خدمات حسابداری میباشد. این صدمه ناشی از اعمال قیمتهاست. دو نوع انحراف در بازار امروز رایج شده است :
قیمت گذاری خدمات حسابداری به میزان کمتر از واقع ؛
تخفیفات نسبت به تعرفۀ خدمات حسابداری؛ که در ذیل به توضیح آنها میپردازیم(8).
بسیاری از مؤسسات خدمات مالی، سیاست قیمتگذاری پایین خدمات را بهعنوان یک ابزار نفوذی در بازار قرار دادهاند که انگیزه و صداقت این شرکتها باید مورد بررسی قرار گیرد. اینکه شرکتی با اعمال این سیاستها تمایل به تحمل زیان ناشی از انجام خدمات داشته باشد، منطقی نیست؛ بلکه فرض عملیتر این است که شرکتها، هزینههای انجام خدمات را به بهای از دست دادن کیفیت آنها، پایین میآورند تا متحمل زیان نگردند(8).
نوع دوم انحراف قیمتهای بازار خدمات مالی، تخفیفات قابل توجهی است که نسبت به سطح استاندارد دستمزدها داده میشود. رشد فزاینده این کار نیز بر مبنای منطق حرفه ای قابل توجیه نبوده و صداقت حرفه ای را زیر سؤال می برد . اینجاست که ضرورت ایجاد چارچوبهای عملی برای حرفه، توسط گروه های فنی حسابداران خبره و لزوم به کارگیری معیارهای حرفهای، برای جلوگیری از انجام کارهایی نظیر اینها که به صداقت حرفه ای آسیب میرسانند، بیش از پیش احساس میگردد(8).
تمرکز واحدهای تجاری برای به حداکثر رساندن سود
در سالهای اخیر، حرفه حسابداری که یک حرفه مفید و شرافتمند بوده تحت تأثیر فشارهای محیطی، تحقیر شده است . شرکت های بزرگ برای گزارش سود بیشتر و فریب سرمایه گذاران، متوسل به تقلبهای حسابداری شده اند. شرکتهای مشهور و بلند آوازه و مدیران عالی اجرایی، کارگردانان و ادارهکنندگان چنین تقلبهایی بودهاند که تضعیف تجارت و بازرگانی را در پی داشتهاند. شرکتهایی نظیر إن رون 1، تایکو 2، وردکام 3 نمونه هایی از نمای بلند رفتار غیراخلاقی بوده اند. در این شرکت ها، اخلاق به خاطر سود نادیده گرفته شده است. توجیه آنها این بوده که هدف یک شرکت حداکثر کردن سود برای سهامداران آن حتی به قیمت قربانی شدن اخلاق میباشد. از نظر آنها فزونخواهی و حرص در تجارت ، امر مطلوبی شمرده میشود و آن را موجب فعالیت و حرکت افراد و در نتیجه دستیابی به سود بیشتر تلقی میکنند. به نظرآنها با القاء قوانین اخلاقی انگیزة افراد برای پیشرفت کم شده و شرکتها ضعیف میگردند(9).
اما باور فوق، کوته بینانه است، زیرا انگیزه های فراتر از سود نیز میتوانند محرك افراد باشد و به خاطر سود نمیتوان به هرکاری دست زد و مرتکب رفتار غیراخلاقی شد. هدف شرکتها و کارکنان آنها باید افزایش ثروت مالکان شرکت باشد نه فقط سود آنها . ثروت افراد ، چیزی فراتر از سود (افزایش درآمد) است. نام نیک، محترم بودن، جلب اعتماد عموم، آرامش درونی و روحی و ارضاء روانی که بهدنبال صداقت و شرافتمندی حاصل میشوند از برترین ثروتهای بشری می باشند . حقیقت این است که زندگی شرافتمندانه رضایت بخشتر از شهرت و ثروت است و اعتماد عمومی در بلند مدت با رفتار اخلاقی در تجارت، جلب گردیده که این خود میتواند موجب ایجاد منافع دراز مدت شود(9).
تنوع خدمات حسابداری
در حالی که نقش اصلی حسابداران تهیه تصویری از وضعیت و عملکرد مالی یک سازمان است، آنها نقشهای دیگری را نیز مثل حسابرسی، حسابداری مدیریت، حسابداری مالیاتی، برنامه ریزی مالی و مشاوره مالی ایفا مینمایند. ایفای همه این نقشها، بویژه مشاوره مالی و برنامه ریزی مالی، موجب گردیده تا حرفه حسابداری از یک حرفۀ سنتی، که بیشتر نقش گزارشگری و حسابرسی را به عهده داشت، به سمت و سوی حرفه کارآفرینی مشاوره، طراحی و برنامه ریزی مالی حرکت نماید. بسیاری براین عقیدهاند که این دگرگونی منجر به ایجاد بحران برای حسابداران شده است. موارد تخلف شرکت ها ی إن رون و آندرسن برخی از این مشکلات را آشکارتر نمود. در نتیج ه حسابداری در دنیا دیگر همچون گذشته، یک حرفه قابل اتکا و معقول به نظر نمی رسد، بلکه هم اکنون در بحرانهای اخلاقی به سر میبرد و قابلیت اعتماد و اعتبار آن زیر سؤال رفته است(5).
ناگفته نماند که در دنیای پیشرفته امروز، هنوز از حسابداران برای تهیه گزارشهای مالی و اظهارنامه مالیاتی استفاده می شود، اما کار حسابرسی که قلب حرفه حسابداری است به خاطر استفاده ناصحیح و غلط از آن، از حرفه حذف یا تقریباً بیاستفاده گردیده است . این در حالی است که جامعه به گزارش های حسابرسی درست و صحیح نیازمند است. اگر ارائه این گزارش ها سودمند نباشد، یکی از وظایف بزرگ حسابداری که همان حسابرسی است رها میگردد. به هر حال این خلاء باید با انجام خدمات حسابرسی با رعایت الزامات اخلاقی یک حسابرسی حرفهای پر گردد.
نمونه های بارز مشکلات اخلاقی حسابداری
نتوانست بر اطلاعات مالی گزارش ،KPMG از آنجایی که شرکت شده توسط شرکت رایت آید 4 و فروشگاه زنجیرهای دارو، اعتماد کند حسابرسی صورتهای مالی آن را رها نمود. مدیر مالی ارشد شرکت رایت آید هم، بعد از اینکه شرکت تصمیم گرفت که درآمد سه سال متوالیاش را تجدید ارائه نموده و به مبلغ 500 میلیون دلار کاه ش دهد، از سمت خود استعفاء نمود(10).
در مارس 1999 میلادی دادخواستی علیه شرکت رایت آید و گروهی از مدیران و کارمندان ارشد آن تهیه شد، که آنها را به ارتکاب تقلب، گزارش غیرواقعی و متورم سود خالص، تخطی از اصول پذیرفته شده حسابداری و عدم افشاء اطلاعات نامساعد درباره عملیات و عملکرد تجاری شرکت متهم نمود. این در حالی است که حسابرسان نیز از افشاء این تقلب قصور ورزیده بودند(5).
در می 1999 میلادی کمیسیون اوراق بهادار 5، دادخواستی علیه مدیریت شرکت گریس 6 به سبب گزارش ارقامی بهمنظور گمراه کردن شرکای بازار سرمایه، تهیه نمود. این کمیسیون، مدیران شرکت گریس را به پنهان و ذخیره نمودن قسمتی از سود پیش بینی نشده برای استفادههای بعدی متهم نمود. وی ادعا کرد که این شرکت در سال 1995 برای گزارشدهی سود مورد نظرشان از بخشی از سود پنهان شده استفاده نموده است(11).
کمیسیون اوراق بهادار ادعا نمود که حسابرسان شرکت حسابرسی پرایس واتر هاوس 7 هم از این حسابسازی مطلع بوده، اما با توجیه "بیاهمیت بودن"، از آن چشم پوشی نموده اند(11).
در ژانویه 2000 ، نیویورك تایمز 8 گزارش نمود که کمیسیون اوراق بهادار به این مسئله پی برده است که شرکا و کارکنا ن شرکت حسابرسی پرایس واتر هاوس و کوپرز 9، بهطور معمول از قوانینی که آنها را از مالکیت سهام شرکتهای در دست حسابرسی منع نموده، تخطی کردهاند. بررسیها حاکی از 8046 تخطی دراین شرکت و اخراج 5 شریک بوده است(12).
بررسیهای دقیق انجام شده توسط کمیسیون اوراق بهادار، نشان داده است که حجم بسیار بالایی از تقلبهای حسابداری، توسط حسابرسان در حسابرسی شرکتهایی نظیر سن دانت 10 ، سان بیم 11 ، لیونت 12 نادیده گرفته شده است. در نتیجه سهامداران صدها میلیون دلار در این شرکتها متضرر شده و اعتماد به حسابداران نیز خدشهدار گردیده است(13).
در دوم دسامبر 2001 نیز شرکت إن رون در بحبوحۀ پرده برداری از همکاریهای پشت پردة مدیران اجرایی و دیگر بی بند و باری های حسابداری، بزرگترین اعلام ورشکستگی را در تاریخ آمریکا به ثبت رساند. شش هفته پیش از این تاریخ شرکت إنرون ارقام سود و زیان خود را تا سال 1997 تجدید ارائه نمود و حدود 600 میلیون دلار از سودهای گزارش شده را کاهش داد(5).
رویدادهای پیاپی و بد در شکست افتضاح آمیز شرکت إنرون، داستانهای جدید هراس انگیزی نظیر همکاری های پشت پرده مدیران، اسناد و مدارك پاره پاره شده، را که به نوبه خود بینظیر بودند افشاء مینمود. همه چیز درباره این فضاحت و آبروریزی عظیم بوده و شامل 50 میلیارد دلار ورشکستگی، 32 میلیارد زیان در ارزش بازار کل سرمایه، بیش از یک میلیارد دلار خسارت اخراج کارکنان از کار میباشد(5)
خطاها و اختلافات آرتورآندرسن 13 ، حسابرس شرکت إن رون، هم چشمگیر بود. آندرسن از دهه 1980 حسابرس خارجی (مستقل) شرکت إنرون بود و از اواسط دهه 1990 حسابرسی داخلی شرکت را نیز به عهده گرفته بود. آندرسن برای این بازی در دو طرف زمین (هم نقش حسابرس مستقل و هم حسابرس داخلی)، پاداشی خوبی دریافت نمود.
درآمد سال 2000 این شرکت، شامل 25 میلیون دلار حق الزحمۀ حسابرسی شرکت إنرون و 27 میلیون دلار حق مشاوره و سایر خدمات مالی بود. شاید حسابرسان شرکت آندرسن همه این ارتباطات را از ذهنشان پاك کرده و نظر بیطرفانه خود را داده باشند، اما این مورد سؤال و تعجب است که چگونه(5)؟
شرکت إن رون، تنها جدیدترین مورد از نابسامانی های متوالی سرسام آور حسابداری بعد از شرکت سندانت است. لین ترنر 14 ، حسابدار ارشد سابق کمیسیون اوراق بهادار، در گزارش خود آورده است که در چند سال گذشته، سرمایهگذاران حدود 200 میلیارد دلار در تجدید ارائۀ سود متضرر شده و همچنین ارزش بازار کل سرمایه خود را در بازار سرمایهگذاری، به خاطر قصور حسابرسان از دست داده اند(5).
به نظر میرسد این روند، شتاب زیادی داشته است . از سال 1997 تا سال 2000 تعداد تجدید ارائۀ صورتهای مالی از 116 به 233 مورد ، افزایش یافته است(14).
داستانهای بسیاری از رفتارهای غیراخلاقی حسابداران گزارش شده ، ولی نباید همه حسابداران و مؤسسات حسابداری را متهم به چنین رفتاری کرد. این گونه داستان ها حاکی از آن است که حساسیت اخلاقی و رفتار اخلاقی در حرف ۀ حسابداری از ضروریات می باشند . خوشبختانه در ربع قرن اخیر آگاهی نسبت به اهمیت اخلاق و رفتار اخلاقی بهطور کلی و کاربرد اصول اخلاقی در تجارت و به همراه آن، در حسابداری بهطور خاص، افزایش یافته است.
تجدید حیات حیثیت حرفه ای
وقت آن رسیده است که نسبت به اهمیت والای ارزش ها و اصول اخلاقی تجدید تعهد نماییم. حرفۀ حسابداری باید مهارت لازم را در قضاوت اخلاقی کسب نماید، بهطوری که بتواند رفاه هم ۀ کسانی را که از عملکرد او تأثیر میگیرند در نظر بگیرد . بدون رفتار اخلاقی استوار و قوی، جایگاه این فن و حرفه قدیمی متزلزل می گردد . این موضوع بیشتر از این که مورد توجه شرکتها باشد، باید مورد نظر افرادی باشد که قصد دارند به این رشته و فن وارد شوند. آنها باید به نحو شایسته رفتار کرده و پیش از آنکه به جستجوی ثروت، شهرت و یا دانش باشند، صداقت و درستکاری را وجهۀ همت خود قرار دهند. ،(AICPA) ملانچون 15 ، رئیس انجمن حسابداران رسمی آمریکا 16 در دسامبر 2002 ، در سخنرانی خود برای کلوب یال 17 در نیویورك میگوید: "حرفۀ حسابداری باید دارایی پرارزش و گرانبهای خود را که همان شهرت و آبروست مجددا بهدست آورد". به عقیده وی رهبران حرفه باید طوری عمل کنند که میراث درستکاری و صداقت را برای نسل آیندة حسابداران رسمی حفظ نمایند. حرفۀ حسابداری باید دوباره ارزشهای تاریخی خود را که همان پایبندی شدید به درستکاری میباشد، ترویج دهد(2).
برای ،AICPA طبق بند سوم اصول اخلاقی در آیین رفتار حرفه ای حفظ و گسترش اعتماد عمومی، اعضا حرفه باید همه مس ؤولیتهای حرفهای خود را با بالاترین درجه صداقت و درستکاری انجام دهند . صداقت، یک ویژگی اساسی برای بازشناسی حرفه می باشد. درستکاری، اصلی است که منشاء اعتماد عمومی بوده و معیاری است که هر عضو در نهایت باید تصمیماتش را با آن بسنجد. سؤال مهم این است که حسابداری به عنوان یک حرف ه چگونه میتواند از این وضعیت نابسامان که ناشی از زیر پا گذاشتن اصول اخلاقی است بیرون آمده و اعتماد همگان را با بازگشت به اصل و رسالت خود که انجام کار حسابرسی و دفترداری با رعایت قوانین اخلاقی و رفتار صحیح و درست تجاری است، دوباره بهدست آورد. در پاسخ به این سؤال، راهحلهایی که لازم است به طور "مکمل و همزمان" اجرا شوند به شرح ذیلند:
نقش دولت
مداخلۀ دولتها با استفاده از ابزار کیفری قوی برای کسانی که خلاف قواعد اخلاقی عمل میکنند، راه حلی مؤثر است. برای مثال در سال 2002 که حرفه حسابداری با رسواییهای مالی شرکت ها ی إن رون، آندرسن و وردکام مورد حمله قرار گرفت، دولت آمریکا اقداماتی در جهت مجازات رفتار غیراخلاقی در حسابداری انجام داد. همچنین این دولت قانونی ( 15 ) را تصویب نمود که از حقوق سرمایهگذاران محافظت کرده و صحت و قابلیت اعتماد گزارش های مالی را بهبود بخشد. طبق یکی از بندهای این قانون، ارائۀ هرگونه خدمات غیرحسابرسی به مشتریان حسابرسی ممنوع گردید. طبق قانون مذکور در سال 2002 کمیتۀ نظارت بر حسابداری تشکیل شد و مجوز تدوین (PCAOB) شرکتهای سهامی عام 18 معیارهای حسابرسی، کنترل کیفیت، معیارهای اخلاقی و رعایت استقلال به این کمیته ایفاد گردید. شمول اصول اخلاقی در دستور کار کمیته نظارتی و عواقب ناشی از تخطیهای اخلاقی که در حال یا آینده ممکن است بهوجود بیاید، به این معنی است که مقوله های مسؤولیتهای اخلاقی و حرفهای دارای چالش های فز اینده و موثق برای حسابداران رسمی و حرفۀ حسابداری میباشد. لازم به ذکر است با تشکیل کمیته مذکور به نقش هسته ای هی أت تدوین معیارهای حسابرسی در AICPA خاتمه داده شد(16).
مجوز شروع به کار حسابداران رسمی در برخی از کشورها توسط AICPA دولتهای ایالتی صادر میشود که رعایت اصول اخلاقی هم در آن ذکر گردیده که این خود ضامن اجرایی اصول اخلاقی است . در نتیجه، تخلف اخلاقی میتواند منجر به ابطال مجوز کار حسابداران به طور موقت یا حتی دائمی گردد(6).
انجمنهای حرفه ای
الف) وظیفۀ دولت فقط به تدوین قوانین کلی و در صورت ارائ ۀ دادخواست، مجازات متخلف خلاصه می شود . اما این انجمن های حرفه ای هستند که با تدوین اصول و احکام اخلاق حرفه ای و پیشبینی ضمانت اجرایی این اصول و احکام در اساسنامه تشکل های حرفهایشان، نقش مهم تری را در ب هدست آوردن و حفظ حیثیت حرفهای ایفا مینمایند. قصور در رعایت آیین رفتار حرفهای و عدم توانایی حسابداران حرفهای در توجیه منطقی انحراف از ضوابط، ممکن است تخلف حرفهای تلقی شود و اقدامات انضباطی را توسط انجمنهای حرفهای به همراه داشته باشد ( 3 و 7). اگر حل و فصل موضوع به گونهای مسالمتآمیز میسر نباشد، رسیدگی انضباطی آغاز شده و حسب مورد، احکام ذیل صادر میگردند:
اخطار (شفاهی یا کتبی)
توبیخ (شفاهی یا کتبی)
آموزش بیشتر
جریمه، جبران هزینه، استرداد دستمزد دریافتی یا تکمیل کار توسط عضو دیگر به هزینه عضو خاطی
جلوگیری از فعالیت مستقل حرفهای
تعلیق عضویت
اخراج از تشکل حرفه ای
ب) از اقدامات دیگر انجمنهای حرفه ای، ایجاد ضوابط خاصی برای جذب اعضای جدید به حرفه میباشد. برای مثال کمیته حسابداری در حداقل 26 ایالت امریکا به جز نیویورك حسابداران رسمی را ملزم به گذراندن آزمون اخلاقی یا دوره آموزشی اخلاق قبل از آزمون علمی و رسمی حسابداران رسمی نموده و آن را بهعنوان شرطی برای احراز گواهینامه قرار داده است. علاوه بر این، برای صدور گواهینامه فعالیت بهعنوان حسابدار رسمی، از کلیه متقاضیان، عدم سوء پیشینه درخواست میگردد(16).
ج) انجمنهای حرفهای، حسابداران را ملزم مینماید که برای حفظ گواهینامههایشان تحصیلات حرفهای داشته باشند تا مباحث مربوط به اصول اخلاقی و مسؤولیتپذیری حرفهای، جزء برنامۀ آموزشی مداوم آنها قرار گیرد(16).
د) اقدام دیگری که لازم است توسط انجمنهای حرفهای انجام شود ایجاد یک پایگاه اطلاعاتی درباره اطلاعات شخصی و شغلی حسابداران رسمی است، تا منبع موثق اطلاعاتی درباره مشکلات گواهینامهها، اتهامات ناشی از رفتار غیرحرفهای و یا وضعیت گواهینامه و اقدامات کیفری علیه آنها فراهم آید(16).
حرفه باید صحت و دامنه اطلاعات درج شده در پایگاه را کنترل نماید. در آن صورت مهمترین اطلاعات مربوط به اقدامات انجام شده درباره رفتار غیراخلاقی، مانند تعلیق موقت گواهینامه و یا ابطال آن و سایر مراحل انضباطی، به آسانی برای عموم و سایر حسابداران قابل دسترسی باشد و این خود موجب میشود که حسابداران از عواقب بالقوة رفتار غیرحرفهای آگاه شده و انگیزه بیشتری برای رفتار اخلاقی در حرفه داشته باشند.
مؤسسات حسابداری و سایر استخدام کنندگان حسابداران
مؤسسات حسابداری و سایر شرکتهایی که حسابداران را استخدام مینمایند برای استخدام کارکنان حسابداری باید از صلاحیت اخلاقی و مسؤولیتپذیری حرفهای آنها مطمئن گردند . همچنین برای حفظ مسؤولیتپذیری حرفهای توسط حسابداران، مؤسسات حسابداری بزرگ باید یک حسابدار ارشد را به عنوان متخصص مسائل مربوط به مسؤولیتپذیری حرفهای، منصوب نمایند تا پاسخگوی مشکلات بوده و حسابداران را در قضاوتهای اخلاقی در حین کار راهنمایی نماید(16).
حسابداران نیز باید در جهت تحصیل مهارت های قضاوت اخلاقی ، تعهد شخصی داشته باشند. مؤسسات حسابداری باید قبل از قبول مشتری برای انجام خدمات حسابداری برای او، محیط اخلاقی وی را ارزیابی نمایند. لازم است این مؤسسات تعهد مشتری های فعلی و بالقوة خود را نسبت به انجام عملیات اخلاقی بسنجند. برای این کار میتوانند نسبت به اینکه آیا شکایتی علیه مشتریان آنها صورت گرفته است یا خیر، اطلاع کسب نمایند. در ضمن صلاحیت حسابدارانی که بهعنوان مدیران مالی یا مدیران اجرایی این مشتریان کار میکنند نیز باید بررسی گردد(16).
در نهایت برای برخورد صحیح با مسائل اخلاقی و انجام مسؤولیت پذیری حرفهای، مؤسسات حسابداری برگه ای را در ارتباط با کاری که از مشتری پذیرفتهاند تهیه نموده که در آن هرگونه مقوله اخلاقی برجسته را که ممکن است در حین کار با آن روبه رو شوند درج مینمایند. برخی از شرکتها، برگۀ پذیرش مشتری که در آن درستکاری مدیریت را نیز مورد توجه قرار میدهد، تهیه میکنند(16).
دانشگاهها و مراکز آموزشی
در سال 2002 متولیان آموزش در حوزه مدیریت درباره نقش دانشگاه در پاسخگویی به رسواییهای اخلاقی سالهای اخیر بحث نمودند. آنها علل ریشهای تأکید بیش از حد شرکتهای آمریکایی را برای به حداکثر رساندن ارزش سهام سهامداران بدون توجه به تأثیر عملشان بر سهامداران دیگر بررسی نمودند(17).
رسواییهای سالهای اخیر بیانگر این است که حسابداران، کمتر از مدیران تحت فشار نبودهاند. ما میبینیم که کارمندان مالی و حسابداران شرکتهای إنرون، وردکام، هالیبرتن 19 ، تایکو و غیره برای ارائۀ صورتهای مالی گمراه کننده به عموم، تحت فشار بودهاند و شرکتهای حسابرسی هم در محافظت منافع عمومی در مقابل اطلاعات غلط، قصور ورزیده اند(18).
حامیان مسؤولیت پذیری حرفه ای و عمومی سالهاست که بیان میکنند که تحصیلات مدیریتی، امروزه رهبرانی را تربیت میکند که توانایی، رغبت و ظرفیت محدودی برای فکر کردن همه جانبه درباره نتایج و آثار تصمیماتشان بر سهامداران، جامعه و محیط زیست دارند(18).
همین انتقاد بر تحصیلات حسابداری نیز وارد میباشد. زیرا بسیاری از نظریه های مدیریت عمدتاً بر حداکثر نمودن ثروت سهامدار تأکید دارند. این نظریه ها فقط تعدادی سهامدار را مورد توجه قرار داده و در ارتباط با تعلیم و آموزش مدیران و حسابداران حرفهای درباره عواقب تصمیمات و یا در حقیقت دربارة دامنه موضوعاتی که باید بهطور صحیح در گزارش های حسابداری جای بگیرد، اهمال میورزند. در حقیقت، فشارهای رقابتی بر مدیران، فشارهای رتبهبندی بر دانشکدههای حسابداری و مدیریت و سیاستهای تشویقی و تنبیهی در مؤسسات حسابداری مهم، همه و همه، دانشجویان حسابداری و مدیریت و رهبران و رؤسای شرکتها را تشویق مینمایند تا نسبت به گذشته، توجه بیشتری به حداکثر نمودن سود کوتاه مدت داشته باشند. در نتیجه شرکتها، دانشجویان و حسابداران از توجه به مسائل مهم موجود اجتماعی نظیر نیاز به حسابداری بهایابی کامل یا چرخه زندگی، حسابداری محیط زیست و حسابداری مقولههای مسؤولیتپذیری عمومی پرهیز مینمایند(18).
برای ممانعت از تکرار رسواییهای مالی در آینده، مهم است که ببینیم دانشکده های حسابداری و مدیریت چگونه رهبران فردا را تعلیم میدهند. اگر دانشگاهها مدیران و حسابداران آینده را درباره ارتباط بنیادی و اساسی جامعه و شرکتها تعلیم ندهند، نمیتوانیم انتظار داشته باشیم که مدیران اجرایی رده بالا این روابط را درك نمایند. دانشجویان حسابداری و مدیریت و بازرگانی باید به صداقت در سطوح شخصی، شرکتی و اجتماعی توجه داشته باشند. دانشگاهها باید به سمت و سوی یک دگرگونی در برنامه آموزشی پیش روند تا بتوانند بازرگانی در جامعه را جایگزین بازرگانی در اقتصاد نمایند(18).
اکثر مدیر عاملان و حسابداران، انسانهای شریف و محترمی هستند که به صداقت و اصول اخلاقی خاصی در زندگی پایبندند، اما برخی از آنها به خاطر عدم خودسازی، گمراه شده و در سازمان آنها هیچ گزینه دیگری به جز سود به عنوان هدف، معرفی نگردیده است و شیوة رفتاری متفاوتی را نیز در حین تحصیل در دانشگاه نیاموختهاند. حرفۀ حسابداری باید به این امر واقف باشد که حسابداری اساساً علاوه بر اینکه یک مبحث فنی است، یک بحث اخلاقی نیز میباشد. برای آنکه حسابداران بتوانند با صداقت عمل نموده و گستردگی مجموعهای را که در آن کار میکنند درك نمایند، باید تحت تعلیم قرار گرفته و نسبت به اموری نظیر آگاهی از سامانههای فکری، هشیاری نسبت به نتایج و دارا بودن تفکر وسیع و پویا دربارة اثر فعالیتها و تصمیماتشان آموزش داده شوند(18).
حسابداران، موقعیتی دارند که ذاتاً با ارزش و سرشار از مس ؤولیتهای اخلاقی میباشد. تصمیماتشان بر سایر مردم، سازمان ها، اتحادیه ها، محیط طبیعی و نیز بر نوع نگاه به شرکت اثر می گذارد، پس این تصمیمات باید براساس بنیاد و پایه اعتماد اتخاذ شوند . از این دیدگاه اخلاق، درستی و شفافیت از حسابداری تفکیک ناپذیرند و همین رابطۀ جداییناپذیر اخلاق و حسابداری است که از نظر دانشکده های حسابداری و مدیریت، مغفول مانده است . متأسفانه ، امروزه نقش واحدهای آموزشی که به دانشجویان حسابداری توجه به عواقب تصمیمات و منافع آتی همه سهامداران و اشخاص ذینفع را تعلیم دهد، بسیار کمرنگ و کم رونق است(18).
علیرغم برخی تلاشهای گسترده در رشته حسابداری، تعداد اندکی از واحدهای درسی در زمینۀ حسابداری چرخۀ زندگی، حسابداری اجتماعی و محیطی و حسابداری بهایابی کامل ارائه و راههای محدودی در ایجاد انگیزه برای فراگیری این واحدها یافت می شود(18).
برخی دانشجویان به اهمیت واحدهای اضافه شده و موضوع مس ؤولیت عمومی پی نبرده اند . در واقع بعد از ورود به دانشگاه، دانشجویان حسابداری و مدیریت آرمانگرایی خود را از دست میدهند. تحقیقی که در سال 2003 توسط مؤسسه آس پن 20 با عنوان ”ابتکار در نوآوری اجتماعی از طریق تجارت 21 “ انجام شد، نشان می دهد که وقتی 22 ، کارشناسی ارشد مدیریت تجاری ، وارد یک MBA دانشجویان برنامه میشوند فکرشان از تمرکز روی مشتری و کیفیت محصول به سمت منافع سهامدار تغییر پیدا میکند. فارغ التحصیلان رشته های کارشناسی ارشد مدیریت و حسابداری فکر نمیکنند که می توانند بر ارزشها و فضایل شرکتها تأثیر بگذارند. آنها میدانند که با تضادهای اخلاقی در کار روبه رو خواهند شد ولی بر این باورند که بهتراست به جای تلاش در انجام تغییرات در سازمان، این تضادها را به حال خود رها کنند(19).
گروه و کارکنان دانشکده های حسابداری نیز در این امر بیتقصیر نبوده و در همه سطوح فاقد ارتباط با دنیای واقعی بوده و درك خوبی نسبت به محیط جهانی و فناوری ندارند. این گروه، از تلاش برای تغییرات ساختاری خودداری میورزند. بخشی به دلیل عدم تمرک ز بر اصول و قواعد و بخشی هم به سبب عدم درك نیاز به تغییر و تحول. اگر دانشکدههای حسابداری و مدیریت به سؤالات اساسی درباره معنی و نتایج سود اقتصادی و تعادل بین اموال و رفاه توجه بیشتری ننمایند، در برابر خطر تربیت رهبرانی قرار داریم که قادر نیستند درباره آنچه که در صدد انجام آنند به تفکر بپردازند و به راحتی ، بدون تلاش برای تغییر امور نادرست و خطا در تجارت و بازرگانی، دلسرد میشوند(20).
یکی از مشکلات اساسی در این زمینه این است که برخی آموزه ها در دانشگاهها، دانشجویان را متقاعد مینماید که فقط یک سامانۀ خاص فکری درباره تجارت صحیح است و آن القای جهان بینی سرمایه داری بیرحمانه است. آنها یاد میگیرند که همه شرکت هایی که قادر به رقابت نیستند باید از بین بروند و محیطزیست، افراد، اتحادیهها و نتایج اجتماعی هیچ کدام ارزشی ندارند(18).
نتیجه گیری پایانی
اینک وقت آن رسیده که این نظام لجام گسیخته سرمایه داری را به سبب زیر پا گذاشتن بسیاری از امور از جمله اخلاقیات تقبیح نم وده و باجادادن مفهوم مسؤولیت عمومی و اخلاق در متن تحصیلات حسابداری و بازرگانی، انواع مهارتهای مورد نیاز جامعه را به رهبران آتی تجارت بیاموزیم. آیندة حرفه حسابداری به رهبری اخلاقی توسط حسابداران حرفه ای و رهبران این حرفه بستگی دارد. این رهبران باید کاروران و دانشجویان را به کمالات انسانی دعوت نمایند. لازم است تا آنها با تبیین اهمیت معیارهای اخلاقی والا و آموزش ضرورت درستکاری فردی، حسابداران فعلی و آتی را به سوی شرافتمندی سوق دهند. بدیهی است با انجام این کار این اطمینان محقق خواهد شد که در آینده، حرفه حسابداری میتواند به نقش تاریخی خود در رشد عادلان ۀ اقتصادی و موفقیت و رفاه ملتها ادامه دهد.
سپاسگزاری
مقاله حاضر بخشی از کار پژوهشی انجام شده در "طرح اخ لاق کاربردی" دانشگاه قم می باشد که بدین وسیله نهایت سپاس و قدردانی خویش را از خانم دکتر خزائی، سرپرست طرح و جناب آقای دکتر جوادی، ناظر طرح ابراز میدارم.
واژه نامه
1. Enron ان رون
2. Tyco تایکو
3. World Com وردکام
4. Rite Aid رایت اید
5. SEC- Securities & Exchange Commission کمیسیون اوراق بهادار
6. W. R. Grace گریس
7. Price- Waterhouse پرایس واتر هاوس
8. New York Times نیویورك تایمز
9. Price Water House- Coopers پرایس واتر هاوس- کوپرز
10. Cendant سندانت
11. Sunbeam سان بیم
12. Livent لیونت
13. Arthur Andersen آرتور آندرسن
14. Lynn E. Turner لین ترنر
15. Melanchon ملانچون
16. American Institute of Certified Public Accountants انجمن حسابداران رسمی امریکا
17. Yale Club: کلوب یال
18. Public Company Accounting Oversight Board: کمیته نظارت بر حسابداری شرکتهای سهامی عام
19. Haliburton: هالیبرتن
20. Aspen Institute: مؤسسه آسپن
21. Initiative on Social Innovation through business: ابتکار در نوآوری اجتماعی از طریق تجارت
22. Master of Business Administration: کارشناسی ارشد مدیریت تجاری
پی نویس ها
1. Colson Ch (1989). Against the Night, Ann Arbor, MI: Servant Publications, p.67. USA Today – 5/31/2006
2. Smith LM (2003). A Fresh Look at Accounting Ethics. Accounting Horizons 17: 47–49.
3. کمیته فنی سازمان حسابرسی. آئین رفتار حرفه ای. چاپ شش م. انتشارات .: سازمان حسابرسی. 1385
4. علی مدد مصطفی، ملک آرائی نظامالدین. اصول حسابداری . چاپ بیست و . سوم. انتشارات سازمان حسابرسی. 1385 ؛ جلد اول: 17
5. Duska RF, Duska BS (2003). Accounting Ethics. Eight published. Blackwell Publishing. India. pp: 5-25.
6. Ethics in Accounting. Encyclopedia of Business and Finance. Ed. Allison McClintic Marion. Gale Cengage, 2001. eNotes. com. Available at: http://www.enotes.com/business-finance encyclopedia/ethics-accounting>
7. American Institute of Certified Public Accountants (1988). AICPA Code of Professional Conduct. Jersey City.
8. Accounting Ethics (2004). available at: http://www. echeat.com/essay.php?t=25839
9. Ethical Values in accounting (2008). Available at: http://articles.directorym.com/Ethical_Values_In_A ccounting-a800
10. Hill M (1999). Accountant Quit over Mistrust. Philadelphia Inquirer, November 19, section C: 1.
11. Ketz JE, Miller PBW (1999). W.R. Grace’s Disgraceful Abuse of Materiality. Accounting Today, May 24.
12. Michaels A (2000). Big Five Must Unit to Avoid Return to Their Audit Days. Financial Times (London), Thursday, May 11, 2000, companies and finance section: 44.
13. Byrnes N, et al (2002). Accounting in Crisis”. Business Week, January 28: 44ff.
14. Sarbanes – Oxley Act of 2002
15. Romal J B, Hibschweiler A M (2004). Improving Professional Ethics: Steps for Implementing Change. Available at: http://www.nysscpa.org/cpajournal/2004/604/essenti als/p58.htm.
16. Kochan TA (2002). Addressing the crisis in confidence in corporations: Root causes, victims, and strategies for reform. Academy of Management Executive, Vol 16 (2):139-141.
17. Waddock S (2005). Hollow Men and Women at the Helm Hollow Accounting Ethics. Issues in Accounting Education, Vol.20.
18. Initiative on Social Innovation through Business (ISIB) (2003). Where will they lead? M.B.A. student attitudes about business and society. Available at: http://www.aspeninstitute.org/AspenInstitute/files/C CLibreryFiles/FileName/404/Aspen20%Exec20%Fi nal.pdf.
19. Holmes S, Sunstein CR (1999). The Cost of Rights: Why Liberty Depends on Taxes. New York, NY: W. W. Norton.
منابع
1387 ، فصلنامه ی اخلاق در علوم و فنّاوری، سال سوم، شماره های 1و 2 71
اخلاق حسابداری
دکتر نرگس سرلک
گروه حسابداری، دانشگاه قم
زمینه: حسابداری در دنیای پیشرفتۀ اقتصادی امروز حرفهای است حیاتی، زیرا سامانه اقتصادی جاری بدون آن نمیتواند، وجود داشته باشد. برجستگی متمایز کنندة حرفۀ حسابداری پذیرش مسؤولیت نسبت به عموم است. جامعه انتظارات فراوانی از اهل این حرفه دارد و مردم باید به کیفیت خدمات پیچیدة ارائه شده توسط حرفه حسابداری اعتماد داشته باشند . از این رو اطلاعات ارائه شده توسط حسابداران باید به طور قابل توجهی کارآمد، قابل اتکا، واقعی و بیغرضانه باشد، پس حسابداران نه تنها باید واجد شرایط و صلاحیت حرفه ای باشند، بلکه باید از درجه بالایی از صداقت و درستکاری حرفهای نیز برخوردار و آبرو و حیثیت حرفهای از مهم ترین داراییهای آنها باشد. در نتیجه اخلاق حسابداری برای حسابداران حرفه ای و افرادی که به خدمات حسابداری تکیه دارند اهمیت زیادی دارد. با وجود این به نظر میرسد در ایران، از لحاظ نظری، به این مهم پرداخته نشده است.
روش کار: در این پژوهش، به روش کتابخانهای و با بررسی پایگاههای الکترونیکی، آیین رفتار حرفه ای حسابداران و اصول بنیادی اخلاق حسابداری تبیین شده و مهم ترین مسائل اخلاقی حسابداری در حال حاضر و راه کارهای حل آنها و تجدید حیات حیثیت حرفه ای حسابداری ارائه می گردد.
نتیجه گیری: نتیجه این که آینده حرفۀ حسابداری به رهبری اخلاقی توسط حسابداران حرفهای و رهبران این حرفه بستگی دارد. لازم است تا آنها با تبیین اهمیت معیارهای اخلاقی والا و آموزش ضرورت درستکاری فردی، حسابداران فعلی و آتی را به سوی شرافتمندی سوق دهند. بدیهی است با انجام این کار این اطمینان محقق خواهد شد که در آتیه حرفۀ حسابداری بتواند به نقش تاریخی خود در رشد عادلانۀ اقتصادی و موفقیت و رفاه ملتها ادامه دهد.
واژه های کلیدی: اخلاق حسابداری، اخلاق حرفهای، رفتار حرفهای
سرآغاز
هنگامی که شخصیت افراد در جامعه متزلزل شود، جامعه به طور فاجعه آمیزی آسیب پذیر میگردد. دوام و بقای یک ملت و یا یک فرهنگ منوط به این است که آن ملت مجهز به ارزش های ساده و ابتدایی اخلاقی نظیر دلاوری، نوع دوستی، احترام به دیگران و قانون باشد. یک ملت بقا نخواهد داشت مگر اینکه دارای افرادی باشد که مبنای عملشان انگیزههایی فراتر از سود شخصی باشد. رعایت قانون، احترام به زندگی و داراییهای بشر، عشقورزی به خانواده، دفاع از اهداف ملی، کمک به مستمندان و پرداخت مالیات، همه و همه به فضایل شخصی افراد نظیر دلیری، وفاداری، صداقت، گذشت، نیکوکاری، احساس همدردی، ادب، نزاکت و احساس وظیفه بستگی دارند(1).
از بین گرایشهایی که جامعه را به سمت و سوی رونق و شکوفایی سیاسی هدایت می کنند، مذهب و اخلاقیات تکیه گاههای اجتناب ناپذیرند. ارزشهای اخلاقی، زیربنایی را فراهم میکند که یک جامعه متمدن و متعالی فرهنگی و رفتاری بر آن بنا میشود زیرا بدون این زیربنا، جامعه متمدن از هم پاشیده و فرو میریزد(2).
اخلاق موضوعی است فراگیر که همه جوانب زندگی بشر را پوشش میدهد. رشد روزافزون جوامع بشری و پیچیده تر شدن روابط و مناسبات اجتماعی، نیازهای نوینی را می آفریند . پیدایش حرفه های گوناگون، زاییدة تلاش در پاسخ به این نیازهاست که با گذشت زمان و تغییر شرایط شکل می گیرند و به تدریج سیر تحول و تکامل را میپیمایند. این حرفهها بهدلیل ضرورت تقسیم کار و تخصصی شدن امور، روز به روز منسجمتر می شوند و نقش خود را در بهبود رفاه عمومی جوامع ایفا میکنند. تداوم حیات هر حرفه و اشتغال اعضای آن منوط به نوع و کیفیت خدماتی است که ارائه می کند و اعتبار و اعتمادی است که در نتیجه ارائۀ این خدمات به دست می آورد. این اعتبار و اعتماد سرمایۀ اصلی هر حرفه است و حفظ آن اهمیت والاییدارد. این امر ایجاب میکند که وظیفه و هدف اصلی هر حرفه و اعضای آن، خدمت به جامعه باشد و منافع شخصی تنها در چارچوب ارائۀ این خدمات تفسیر و دنبال شود(3).
حرفۀ حسابداری نیز یکی از متشکلترین و منضبط ترین حرفه های دنیاست و بهدلیل نوع و ماهیت خدماتی که ارائه میکند باید اعتبار و اعتماد خاصی داشته باشد. تداوم این اعتبار و اعتماد و تقویت آن، به پایبندی فکری و عملی اعضای حرفه به ضوابط رفتاری و اخلاقی آن بستگی دارد(3).
این مقاله، با روش کتابخانهای و بررسی پایگاههای الکترونیکی، ابتدا به تبیین حرفه حسابداری، جایگاه ویژه و اهمیت آن در دنیای اقتصادی امروز، آیین رفتار حرفهای حسابداران و اصول بنیادی اخلاق حسابداری پرداخته، سپس مهمترین مسائل اخلاقی حسابداری در حال حاضر و نمونه های واقعی از آنها را مطرح مینماید. در نهایت راه کارهایی برای حل این مشکلات و تجدید حیات حیثیت حرفه ای حسابداری ارائه میکند.
حرفۀ حسابداری
حسابداری، اختراع بشر و نتیج ۀ توافقات بشری است . حسابداری ، عبارت است از مجموعۀ قواعد و روشهایی که با به کارگیری آنها، اطلاعات مالی و اقتصادی یک مؤسسه گردآوری، طبقه بندی و به شکل گزارشهای حسابداری تلخیص میشود و برای تصمیمگیری در اختیار اشخاص علاقهمند و ذینفع قرار میگیرد. این اشخاص می توانند از وضعیت مالی، نتایج عملیات و همچنین دورنمای آینده مؤسسه مطلع شوند(4).
ویژگیهای هر حرفه عبارت است از: الف: پذیرش وظیفۀ خدمت به جامعه؛ ب: وجود حداقل شرایط از پیش تعیین شده برای ورود به حرفه، از جمله مهارت های تخصصی لازم که از طریق آموزش و تجربه بهدست میآید؛ ج: پایبندی اعضای حرفه به مجموعه ای از اصول، ضوابط و ارزشهای مربوط در آن حرفه(3).
از آنجایی که حسابداری دارای ویژگیهای فوق می باشد و مهارتی است که نیازمند خبرگی بوده و مشتریانی دارد که وابسته به این خبرگی هستند، در نتیجه به عنوان یک حرفه تلقی می شود . برای حرفهای بودن، حسابدار متعهد می شود تا مراقب منافع مشتریان مختلف خود باشد(5).
حسابداری در دنیای پیشرفتۀ اقتصادی امروز حرفهای است حیاتی، زیرا سامانه اقتصادی جاری بدون آن نمیتواند، وجود داشته باشد. اگر هیچ روش و فنی برای محاسبه ثروت و کالاهای موجود در دنیا و نحو ة توزیع آنها موجود نباشد، تجارت و بازرگانی متوقف خواهد شد. کارای ی بازارهای مالی، منوط به این امر است که معاملات خود را بر مبنای تصویر درستی از ارزشهای مالی داراییهای مورد معاوضه انجام دهند و این تصاویر فقط توسط حسابداران ترسیم میگردند(5).
روابط قوی، حق مالکیتها، ادعای مالکیتها، ارزیابیها، دریافتی ها و بدهیها، همه و همه، مفاهیم اجتماعی ذهنیای هستند که مشخص میکنند چه کسی، مالک چیست و چه کسی به چه میزان و به چه فردی بدهکار است. تمام این مفاهیم توسط حسابداران و دفتر داران تعریف و ردیابی شدهاند. از آنجایی که فعالیتهای مالی برای بقای دنیای فعلی ما ضروری هستند و حس ابداری این فعالیت ها را تسهیل می کند؛ از این رو حسابداری به عنوان یک حرفه سودمند تلقی شده و به خاطر نقش اساسیاش در ردیابی شبکه بزرگ و مبهم روابط مالی پیچیده در دنیای اقتصادی امروز، به یک حرفه خدماتی حساس تبدیل شده که همچون دیگر حرفهها دارای فرمان های اخلاقی میباشد.
حسابداری و اخلاق
همان گونه که اشاره شد حسابداری یک فن و عمل است که برای کمک به افراد در ردیابی اثر معاملات اقتصادی آنها تدوین شده است . هدف اصلی و اساسی آن ارائۀ اطلاعات دربارة امور اقتصادی یک شخص یا سازمان در قالب صورتها و گزارش های مالی میباشد. این اطلاعات جهت تصمیمگیری مدیران، مالکان، دولت، اتحادیه ها، اعتباردهندگان، عرضهکنندگان کالا و کارکنان شرکت مورد استفاده قرار میگیرد. قابل ذکر است که با پیچیدهتر و قانونمندتر شدن اقتصاد، دامنۀ استفاده کنندگان از اطلاعات مذکور افزایش یافته است. بنابراین، برجستگی متمایز حرفۀ حسابداری، پذیرش مسؤو لیت نسبت به عموم است. انتظارات جامعه از اهل این حرفه، بسیار است و مردم باید به کیفیت خدمات پیچیدة ارائه شده توسط حرفۀ حسابداری اعتماد داشته باشند. اما حفظ اعتماد عمومی به حرف ۀ حسابداری تا زمانی میسر است که حسابداران حرفهای، خدمات خود را در سطحی ارائه کنند که شایسته اعتماد جامعه باشد؛ از این رو، خدمات حرفه حسابداری باید در بالاترین سطح ممکن و با رعایت ضوابطی ارائه شود که تداوم این خدمات را با کیفیت مناسب را تضمین کند(6).
از طرفی استفاده کنندگان از خدمات حس ابداری بویژه تصمیم گیرندگانی که از صورتهای مالی استفاده میکنند، انتظار دارند که اطلاعات ارائه شده بهطور قابل توجهی کارآمد، قابل اتکا، واقعی و بیغرضانه باشند. بنابراین، کسانی که در رشته حسابداری فعالیت میکنند نه تنها باید واجد شرایط و صلاحیت حرفهای باشند بلکه باید از درجه بالایی از صداقت و درستکاری حرفهای نیز برخوردار ب وده و آبرو و حیثیت حرفهای از مهمترین داراییهای آنها باشد(6).
در نتیجه اخلاق حسابداری برای حسابداران حرفهای و کسانی که به خدمات حسابداری تکیه دارند اهمیت زیادی دارد و حرفه حسابداری باید اصول اخلاقی و قوانینی را تدوین نموده که اعضای آن را ملزم نماید تا از سطحی از خویشتنداری برخوردار شوند که ماورای الزامات قانونی و مقررات است.
مبانی رفتار حرفه ای
ارتباط دو سویه جامعه و حرفه که لازمۀ آن از یک طرف، ارائۀ خدمات حرفهای به جامعه و از طرف دیگر، تأمین اشتغال ارائه کنندگان این خدمات است، ناگزیر باید تابع ضوابط دقیقی باشد که دو طرف را به حقوق یکدیگر آگاه کند. نظام حاکم بر هر حرفه، ترکیبی از قوانین و مقررات تدوین شده در داخل و خارج آن حرفه است. در کمتر جامعهای دیده میشود که قوانین و مقررات تنها در داخل حرفه تدوین شود یا کلاً از خارج بر آن تحمیل گردد. بلکه به تناسب نیاز جامعه به حرفه و اعتبار آن، تعادلی بین این دو دسته قوانین و مقررات برقرار میشود. ضوابط رفتاری و اخلاقی هر حرفه، مهمترین خط مشی های آن را تشکیل میدهد. این خط مشیها، موار دی چون ویژگی های اصلی حرفه، روابط اعضای حرفه با جامعه، روابط اعضای حرفه با یکدیگر و بالاخره روابط هر عضو با جامعه حرفهای را در بر میگیرد. این ضوابط در حرفۀ حسابداری مبانی رفتار حرفهای نامیده میشوند. از دیدگاه مبانی رفتار حرفه ای، اهداف حرف ۀ حسابداری عب ارت از دستیابی به بهترین اصول و ضوابط حرفه ای، اجرای عملیات در بالاترین سطح ممکن بر اساس اصول و ضوابط مذکور و بهطور کلی تأمین منافع عمومی است. تحقق این اهداف مستلزم تأمین موارد زیر است (3):
الف) اعتبار: جامعه به اطلاعات و سامانههای اطلاعاتی قابل اتکا و معتبر نیاز دارد.
ب) حرفهای بودن: افراد حرفهای در زمینۀ حسابداری حرفهای باید به سادگی توسط صاحبکاران، کارفرمایان و سایر اشخاص ذینفع، قابل تشخیص و شناسایی باشند.
ج) کیفیت خدمات: اطمینان از اینکه کلیه خدمات ارائه شده توسط حسابداران حرفهای با بالاترین کیفیت ممکن انجام میشود.
د) اطمینان: استفادهکنندگان از خدمات حسابداران حرفهای باید مطمئن شوند چارچوبی برای رفتار حرفهای وجود دارد که ناظر بر ارائ ۀ آن خدمات است.
اصول اخلاق حسابداری
لازمۀ دستیابی به اهداف حرفۀ حسابداری توسط حسابداران حرفه ای، پایبندی به اصول بنیادی اخلاقی حسابداری است. هر یک از انجمنهای حرفهای حسابداری، اصول اخلاقی خاص خود را تدوین مینمایند که شباهتهای زیادی به هم دا شته و همگی کارآمدی، قابلیت اعتماد، حرفهای بودن و اعتبار خدمات حسابداری را تأمین مینمایند. اصول اخلاقی حسابداری که کم و بیش مورد اتفاق نظر همه انجمنهای حرفهای حسابداری بوده و رعایت آنها ، موجب تأمین اهداف این حرفه میگردد به شرح زیر است (3 و 7):
الف) درستکاری: حسابدار حرفهای در انجام خدمات حرفهای خود باید درستکار باشد.
ب) بیطرفی: حسابدار حرفهای باید بیطرف باشد و نبای د اجازه دهد هیچ گونه پیش داوری، جانبداری، تضاد منافع یا نفوذ دیگران، بیطرفی او را در ارائه خدمات حرفهای مخدوش کند.
ج) صلاحیت و مراقبت حرفهای: حسابدار حرفهای باید خدمات حرفهای را با دقت، شایستگی و پشتکار انجام دهد. وی همواره موظف است میزان دانش و مهارت حرفهای خود را در سطحی نگاه دارد که بتوان اطمینان حاصل کرد، خدمات وی به گونهای قابل قبول و مبتنی بر آخرین تحولات در حرفه و قوانین و مقررات ارائه میشود.
د) راز داری: حسابدار حرفهای باید به محرمانه بودن اطلاعاتی که در جریان ارائۀ خدمات حرفهای خود بهدست می آورد توجه کند و نباید چنین اطلاعاتی را بدون مجوز صریح صاحبکار یا کارفرما، استفاده و یا افشاء کند؛ مگر آنکه از نظر قانونی یا حرفهای حق و یا مس ؤولیت افشای آن را داشته باشد.
ه) رفتار حرفهای: حسابدار حرفهای باید به گونهای عمل کند که با حسن شهرت حرفهای او سازگار باشد و از انجام اعمالی که اعتبار حرفه او را مخدوش میکند، بپرهیزد.
و) اصول و ضوابط حرفه ای: حسابدار حرفهای باید خدمات حرفه ای را مطابق اصول و ضوابط حرفهای مربوط انجام دهد و همچنین درخواستهای صاحبکار یا کارفرمای خود را به گونه ای با مهارت و دقت انجام دهد که با الزامات درستکاری، بی طرفی و نیز استقلال حسابداران حرفهای مستقل، سازگار باشد.
مشکلات اخلاقی حسابداری در اقتصاد امروز
تمرکز واحدهای تجاری بر ای به حداکثر رسانیدن سود، مقابله با چالشهای رقابتی، تأکید بر نتایج کوتاه مدت و ارائه خدمات م تنوع حسابداری، حسابداران را در محیطی مملو از تضاد و فشار قرار داده که منجر به پیامدهای غیراخلاقی برای آنها گردیده است . در اینجا به بررسی آنها م یپردازیم.
بازار رقابتی خدمات حسابداری
بازار رقابتی دنیای اقتصادی امروز علیرغم فواید و مزایایی که برای مشتریان در جهت استفاده از محصولات با کیفیت بهتر و قیمت پایینتر داشته، پیامدهای غیراخلاقی زیادی هم برای رقابت کنندگان عرضه کالا و خدمات در پیداشته است. حرفه حسابداری نیز در بازار رقابتی برای عرضه خدمات حسابداری کم و بیش با معضلات اخلاقی روبه رو بوده است. دو اصل "استقلال" (بی طرفی ) و "درستکاری " که باید در ارائۀ خدمات حسابداری رعایت شوند و بدین وسیله، کیفیت این خدمات را افزایش دهند در این بازار، دچار خدشه شده اند. اکنون در شرایط رقابتی بازار، فر ایند یافتن مشتری جدید و حفظ مشتری فعلی هزینه بر و وقت گیر شده و چنین استنباط میشود که با یافتن مشتری جدید، شرکت خدمات حسابداری، مایل است که او را برای سالها حفظ نماید تا از منافع ارائۀ خدمات به وی، هزینه های سنگین بازاریابی شرکت را جبران نماید . حتی اگر عملکرد یکی از اعضای شرکت منجر به از دست دادن مشتری جدید گردد، شرکت برخورد مناسبی با وی نخواهد داشت(8).
این فشارها در زمینۀ نگهداری مشتری در ساختار رقابتی بازار، منجر شده است که اصل استقلال در خدمات حسابداری نظیر حسابرسی زیر سؤال رفته و بعضاً استقلال حسابرس کاهش یابد؛ چرا که حسابرس همیشه نگران از دست دادن شغلش بوده و خدماتش را ط وری ارائه میکند که مطلوب نظر مشتری بوده و در نتیجه مشتری حفظ گردد.
دومین پیامد غیراخلاقی بازار رقابتی، مخدوش شدن "صداقت و درستکاری" در انجام خدمات حسابداری میباشد. این صدمه ناشی از اعمال قیمتهاست. دو نوع انحراف در بازار امروز رایج شده است :
قیمت گذاری خدمات حسابداری به میزان کمتر از واقع ؛
تخفیفات نسبت به تعرفۀ خدمات حسابداری؛ که در ذیل به توضیح آنها میپردازیم(8).
بسیاری از مؤسسات خدمات مالی، سیاست قیمتگذاری پایین خدمات را بهعنوان یک ابزار نفوذی در بازار قرار دادهاند که انگیزه و صداقت این شرکتها باید مورد بررسی قرار گیرد. اینکه شرکتی با اعمال این سیاستها تمایل به تحمل زیان ناشی از انجام خدمات داشته باشد، منطقی نیست؛ بلکه فرض عملیتر این است که شرکتها، هزینههای انجام خدمات را به بهای از دست دادن کیفیت آنها، پایین میآورند تا متحمل زیان نگردند(8).
نوع دوم انحراف قیمتهای بازار خدمات مالی، تخفیفات قابل توجهی است که نسبت به سطح استاندارد دستمزدها داده میشود. رشد فزاینده این کار نیز بر مبنای منطق حرفه ای قابل توجیه نبوده و صداقت حرفه ای را زیر سؤال می برد . اینجاست که ضرورت ایجاد چارچوبهای عملی برای حرفه، توسط گروه های فنی حسابداران خبره و لزوم به کارگیری معیارهای حرفهای، برای جلوگیری از انجام کارهایی نظیر اینها که به صداقت حرفه ای آسیب میرسانند، بیش از پیش احساس میگردد(8).
تمرکز واحدهای تجاری برای به حداکثر رساندن سود
در سالهای اخیر، حرفه حسابداری که یک حرفه مفید و شرافتمند بوده تحت تأثیر فشارهای محیطی، تحقیر شده است . شرکت های بزرگ برای گزارش سود بیشتر و فریب سرمایه گذاران، متوسل به تقلبهای حسابداری شده اند. شرکتهای مشهور و بلند آوازه و مدیران عالی اجرایی، کارگردانان و ادارهکنندگان چنین تقلبهایی بودهاند که تضعیف تجارت و بازرگانی را در پی داشتهاند. شرکتهایی نظیر إن رون 1، تایکو 2، وردکام 3 نمونه هایی از نمای بلند رفتار غیراخلاقی بوده اند. در این شرکت ها، اخلاق به خاطر سود نادیده گرفته شده است. توجیه آنها این بوده که هدف یک شرکت حداکثر کردن سود برای سهامداران آن حتی به قیمت قربانی شدن اخلاق میباشد. از نظر آنها فزونخواهی و حرص در تجارت ، امر مطلوبی شمرده میشود و آن را موجب فعالیت و حرکت افراد و در نتیجه دستیابی به سود بیشتر تلقی میکنند. به نظرآنها با القاء قوانین اخلاقی انگیزة افراد برای پیشرفت کم شده و شرکتها ضعیف میگردند(9).
اما باور فوق، کوته بینانه است، زیرا انگیزه های فراتر از سود نیز میتوانند محرك افراد باشد و به خاطر سود نمیتوان به هرکاری دست زد و مرتکب رفتار غیراخلاقی شد. هدف شرکتها و کارکنان آنها باید افزایش ثروت مالکان شرکت باشد نه فقط سود آنها . ثروت افراد ، چیزی فراتر از سود (افزایش درآمد) است. نام نیک، محترم بودن، جلب اعتماد عموم، آرامش درونی و روحی و ارضاء روانی که بهدنبال صداقت و شرافتمندی حاصل میشوند از برترین ثروتهای بشری می باشند . حقیقت این است که زندگی شرافتمندانه رضایت بخشتر از شهرت و ثروت است و اعتماد عمومی در بلند مدت با رفتار اخلاقی در تجارت، جلب گردیده که این خود میتواند موجب ایجاد منافع دراز مدت شود(9).
تنوع خدمات حسابداری
در حالی که نقش اصلی حسابداران تهیه تصویری از وضعیت و عملکرد مالی یک سازمان است، آنها نقشهای دیگری را نیز مثل حسابرسی، حسابداری مدیریت، حسابداری مالیاتی، برنامه ریزی مالی و مشاوره مالی ایفا مینمایند. ایفای همه این نقشها، بویژه مشاوره مالی و برنامه ریزی مالی، موجب گردیده تا حرفه حسابداری از یک حرفۀ سنتی، که بیشتر نقش گزارشگری و حسابرسی را به عهده داشت، به سمت و سوی حرفه کارآفرینی مشاوره، طراحی و برنامه ریزی مالی حرکت نماید. بسیاری براین عقیدهاند که این دگرگونی منجر به ایجاد بحران برای حسابداران شده است. موارد تخلف شرکت ها ی إن رون و آندرسن برخی از این مشکلات را آشکارتر نمود. در نتیج ه حسابداری در دنیا دیگر همچون گذشته، یک حرفه قابل اتکا و معقول به نظر نمی رسد، بلکه هم اکنون در بحرانهای اخلاقی به سر میبرد و قابلیت اعتماد و اعتبار آن زیر سؤال رفته است(5).
ناگفته نماند که در دنیای پیشرفته امروز، هنوز از حسابداران برای تهیه گزارشهای مالی و اظهارنامه مالیاتی استفاده می شود، اما کار حسابرسی که قلب حرفه حسابداری است به خاطر استفاده ناصحیح و غلط از آن، از حرفه حذف یا تقریباً بیاستفاده گردیده است . این در حالی است که جامعه به گزارش های حسابرسی درست و صحیح نیازمند است. اگر ارائه این گزارش ها سودمند نباشد، یکی از وظایف بزرگ حسابداری که همان حسابرسی است رها میگردد. به هر حال این خلاء باید با انجام خدمات حسابرسی با رعایت الزامات اخلاقی یک حسابرسی حرفهای پر گردد.
نمونه های بارز مشکلات اخلاقی حسابداری
نتوانست بر اطلاعات مالی گزارش ،KPMG از آنجایی که شرکت شده توسط شرکت رایت آید 4 و فروشگاه زنجیرهای دارو، اعتماد کند حسابرسی صورتهای مالی آن را رها نمود. مدیر مالی ارشد شرکت رایت آید هم، بعد از اینکه شرکت تصمیم گرفت که درآمد سه سال متوالیاش را تجدید ارائه نموده و به مبلغ 500 میلیون دلار کاه ش دهد، از سمت خود استعفاء نمود(10).
در مارس 1999 میلادی دادخواستی علیه شرکت رایت آید و گروهی از مدیران و کارمندان ارشد آن تهیه شد، که آنها را به ارتکاب تقلب، گزارش غیرواقعی و متورم سود خالص، تخطی از اصول پذیرفته شده حسابداری و عدم افشاء اطلاعات نامساعد درباره عملیات و عملکرد تجاری شرکت متهم نمود. این در حالی است که حسابرسان نیز از افشاء این تقلب قصور ورزیده بودند(5).
در می 1999 میلادی کمیسیون اوراق بهادار 5، دادخواستی علیه مدیریت شرکت گریس 6 به سبب گزارش ارقامی بهمنظور گمراه کردن شرکای بازار سرمایه، تهیه نمود. این کمیسیون، مدیران شرکت گریس را به پنهان و ذخیره نمودن قسمتی از سود پیش بینی نشده برای استفادههای بعدی متهم نمود. وی ادعا کرد که این شرکت در سال 1995 برای گزارشدهی سود مورد نظرشان از بخشی از سود پنهان شده استفاده نموده است(11).
کمیسیون اوراق بهادار ادعا نمود که حسابرسان شرکت حسابرسی پرایس واتر هاوس 7 هم از این حسابسازی مطلع بوده، اما با توجیه "بیاهمیت بودن"، از آن چشم پوشی نموده اند(11).
در ژانویه 2000 ، نیویورك تایمز 8 گزارش نمود که کمیسیون اوراق بهادار به این مسئله پی برده است که شرکا و کارکنا ن شرکت حسابرسی پرایس واتر هاوس و کوپرز 9، بهطور معمول از قوانینی که آنها را از مالکیت سهام شرکتهای در دست حسابرسی منع نموده، تخطی کردهاند. بررسیها حاکی از 8046 تخطی دراین شرکت و اخراج 5 شریک بوده است(12).
بررسیهای دقیق انجام شده توسط کمیسیون اوراق بهادار، نشان داده است که حجم بسیار بالایی از تقلبهای حسابداری، توسط حسابرسان در حسابرسی شرکتهایی نظیر سن دانت 10 ، سان بیم 11 ، لیونت 12 نادیده گرفته شده است. در نتیجه سهامداران صدها میلیون دلار در این شرکتها متضرر شده و اعتماد به حسابداران نیز خدشهدار گردیده است(13).
در دوم دسامبر 2001 نیز شرکت إن رون در بحبوحۀ پرده برداری از همکاریهای پشت پردة مدیران اجرایی و دیگر بی بند و باری های حسابداری، بزرگترین اعلام ورشکستگی را در تاریخ آمریکا به ثبت رساند. شش هفته پیش از این تاریخ شرکت إنرون ارقام سود و زیان خود را تا سال 1997 تجدید ارائه نمود و حدود 600 میلیون دلار از سودهای گزارش شده را کاهش داد(5).
رویدادهای پیاپی و بد در شکست افتضاح آمیز شرکت إنرون، داستانهای جدید هراس انگیزی نظیر همکاری های پشت پرده مدیران، اسناد و مدارك پاره پاره شده، را که به نوبه خود بینظیر بودند افشاء مینمود. همه چیز درباره این فضاحت و آبروریزی عظیم بوده و شامل 50 میلیارد دلار ورشکستگی، 32 میلیارد زیان در ارزش بازار کل سرمایه، بیش از یک میلیارد دلار خسارت اخراج کارکنان از کار میباشد(5)
خطاها و اختلافات آرتورآندرسن 13 ، حسابرس شرکت إن رون، هم چشمگیر بود. آندرسن از دهه 1980 حسابرس خارجی (مستقل) شرکت إنرون بود و از اواسط دهه 1990 حسابرسی داخلی شرکت را نیز به عهده گرفته بود. آندرسن برای این بازی در دو طرف زمین (هم نقش حسابرس مستقل و هم حسابرس داخلی)، پاداشی خوبی دریافت نمود.
درآمد سال 2000 این شرکت، شامل 25 میلیون دلار حق الزحمۀ حسابرسی شرکت إنرون و 27 میلیون دلار حق مشاوره و سایر خدمات مالی بود. شاید حسابرسان شرکت آندرسن همه این ارتباطات را از ذهنشان پاك کرده و نظر بیطرفانه خود را داده باشند، اما این مورد سؤال و تعجب است که چگونه(5)؟
شرکت إن رون، تنها جدیدترین مورد از نابسامانی های متوالی سرسام آور حسابداری بعد از شرکت سندانت است. لین ترنر 14 ، حسابدار ارشد سابق کمیسیون اوراق بهادار، در گزارش خود آورده است که در چند سال گذشته، سرمایهگذاران حدود 200 میلیارد دلار در تجدید ارائۀ سود متضرر شده و همچنین ارزش بازار کل سرمایه خود را در بازار سرمایهگذاری، به خاطر قصور حسابرسان از دست داده اند(5).
به نظر میرسد این روند، شتاب زیادی داشته است . از سال 1997 تا سال 2000 تعداد تجدید ارائۀ صورتهای مالی از 116 به 233 مورد ، افزایش یافته است(14).
داستانهای بسیاری از رفتارهای غیراخلاقی حسابداران گزارش شده ، ولی نباید همه حسابداران و مؤسسات حسابداری را متهم به چنین رفتاری کرد. این گونه داستان ها حاکی از آن است که حساسیت اخلاقی و رفتار اخلاقی در حرف ۀ حسابداری از ضروریات می باشند . خوشبختانه در ربع قرن اخیر آگاهی نسبت به اهمیت اخلاق و رفتار اخلاقی بهطور کلی و کاربرد اصول اخلاقی در تجارت و به همراه آن، در حسابداری بهطور خاص، افزایش یافته است.
تجدید حیات حیثیت حرفه ای
وقت آن رسیده است که نسبت به اهمیت والای ارزش ها و اصول اخلاقی تجدید تعهد نماییم. حرفۀ حسابداری باید مهارت لازم را در قضاوت اخلاقی کسب نماید، بهطوری که بتواند رفاه هم ۀ کسانی را که از عملکرد او تأثیر میگیرند در نظر بگیرد . بدون رفتار اخلاقی استوار و قوی، جایگاه این فن و حرفه قدیمی متزلزل می گردد . این موضوع بیشتر از این که مورد توجه شرکتها باشد، باید مورد نظر افرادی باشد که قصد دارند به این رشته و فن وارد شوند. آنها باید به نحو شایسته رفتار کرده و پیش از آنکه به جستجوی ثروت، شهرت و یا دانش باشند، صداقت و درستکاری را وجهۀ همت خود قرار دهند. ،(AICPA) ملانچون 15 ، رئیس انجمن حسابداران رسمی آمریکا 16 در دسامبر 2002 ، در سخنرانی خود برای کلوب یال 17 در نیویورك میگوید: "حرفۀ حسابداری باید دارایی پرارزش و گرانبهای خود را که همان شهرت و آبروست مجددا بهدست آورد". به عقیده وی رهبران حرفه باید طوری عمل کنند که میراث درستکاری و صداقت را برای نسل آیندة حسابداران رسمی حفظ نمایند. حرفۀ حسابداری باید دوباره ارزشهای تاریخی خود را که همان پایبندی شدید به درستکاری میباشد، ترویج دهد(2).
برای ،AICPA طبق بند سوم اصول اخلاقی در آیین رفتار حرفه ای حفظ و گسترش اعتماد عمومی، اعضا حرفه باید همه مس ؤولیتهای حرفهای خود را با بالاترین درجه صداقت و درستکاری انجام دهند . صداقت، یک ویژگی اساسی برای بازشناسی حرفه می باشد. درستکاری، اصلی است که منشاء اعتماد عمومی بوده و معیاری است که هر عضو در نهایت باید تصمیماتش را با آن بسنجد. سؤال مهم این است که حسابداری به عنوان یک حرف ه چگونه میتواند از این وضعیت نابسامان که ناشی از زیر پا گذاشتن اصول اخلاقی است بیرون آمده و اعتماد همگان را با بازگشت به اصل و رسالت خود که انجام کار حسابرسی و دفترداری با رعایت قوانین اخلاقی و رفتار صحیح و درست تجاری است، دوباره بهدست آورد. در پاسخ به این سؤال، راهحلهایی که لازم است به طور "مکمل و همزمان" اجرا شوند به شرح ذیلند:
نقش دولت
مداخلۀ دولتها با استفاده از ابزار کیفری قوی برای کسانی که خلاف قواعد اخلاقی عمل میکنند، راه حلی مؤثر است. برای مثال در سال 2002 که حرفه حسابداری با رسواییهای مالی شرکت ها ی إن رون، آندرسن و وردکام مورد حمله قرار گرفت، دولت آمریکا اقداماتی در جهت مجازات رفتار غیراخلاقی در حسابداری انجام داد. همچنین این دولت قانونی ( 15 ) را تصویب نمود که از حقوق سرمایهگذاران محافظت کرده و صحت و قابلیت اعتماد گزارش های مالی را بهبود بخشد. طبق یکی از بندهای این قانون، ارائۀ هرگونه خدمات غیرحسابرسی به مشتریان حسابرسی ممنوع گردید. طبق قانون مذکور در سال 2002 کمیتۀ نظارت بر حسابداری تشکیل شد و مجوز تدوین (PCAOB) شرکتهای سهامی عام 18 معیارهای حسابرسی، کنترل کیفیت، معیارهای اخلاقی و رعایت استقلال به این کمیته ایفاد گردید. شمول اصول اخلاقی در دستور کار کمیته نظارتی و عواقب ناشی از تخطیهای اخلاقی که در حال یا آینده ممکن است بهوجود بیاید، به این معنی است که مقوله های مسؤولیتهای اخلاقی و حرفهای دارای چالش های فز اینده و موثق برای حسابداران رسمی و حرفۀ حسابداری میباشد. لازم به ذکر است با تشکیل کمیته مذکور به نقش هسته ای هی أت تدوین معیارهای حسابرسی در AICPA خاتمه داده شد(16).
مجوز شروع به کار حسابداران رسمی در برخی از کشورها توسط AICPA دولتهای ایالتی صادر میشود که رعایت اصول اخلاقی هم در آن ذکر گردیده که این خود ضامن اجرایی اصول اخلاقی است . در نتیجه، تخلف اخلاقی میتواند منجر به ابطال مجوز کار حسابداران به طور موقت یا حتی دائمی گردد(6).
انجمنهای حرفه ای
الف) وظیفۀ دولت فقط به تدوین قوانین کلی و در صورت ارائ ۀ دادخواست، مجازات متخلف خلاصه می شود . اما این انجمن های حرفه ای هستند که با تدوین اصول و احکام اخلاق حرفه ای و پیشبینی ضمانت اجرایی این اصول و احکام در اساسنامه تشکل های حرفهایشان، نقش مهم تری را در ب هدست آوردن و حفظ حیثیت حرفهای ایفا مینمایند. قصور در رعایت آیین رفتار حرفهای و عدم توانایی حسابداران حرفهای در توجیه منطقی انحراف از ضوابط، ممکن است تخلف حرفهای تلقی شود و اقدامات انضباطی را توسط انجمنهای حرفهای به همراه داشته باشد ( 3 و 7). اگر حل و فصل موضوع به گونهای مسالمتآمیز میسر نباشد، رسیدگی انضباطی آغاز شده و حسب مورد، احکام ذیل صادر میگردند:
اخطار (شفاهی یا کتبی)
توبیخ (شفاهی یا کتبی)
آموزش بیشتر
جریمه، جبران هزینه، استرداد دستمزد دریافتی یا تکمیل کار توسط عضو دیگر به هزینه عضو خاطی
جلوگیری از فعالیت مستقل حرفهای
تعلیق عضویت
اخراج از تشکل حرفه ای
ب) از اقدامات دیگر انجمنهای حرفه ای، ایجاد ضوابط خاصی برای جذب اعضای جدید به حرفه میباشد. برای مثال کمیته حسابداری در حداقل 26 ایالت امریکا به جز نیویورك حسابداران رسمی را ملزم به گذراندن آزمون اخلاقی یا دوره آموزشی اخلاق قبل از آزمون علمی و رسمی حسابداران رسمی نموده و آن را بهعنوان شرطی برای احراز گواهینامه قرار داده است. علاوه بر این، برای صدور گواهینامه فعالیت بهعنوان حسابدار رسمی، از کلیه متقاضیان، عدم سوء پیشینه درخواست میگردد(16).
ج) انجمنهای حرفهای، حسابداران را ملزم مینماید که برای حفظ گواهینامههایشان تحصیلات حرفهای داشته باشند تا مباحث مربوط به اصول اخلاقی و مسؤولیتپذیری حرفهای، جزء برنامۀ آموزشی مداوم آنها قرار گیرد(16).
د) اقدام دیگری که لازم است توسط انجمنهای حرفهای انجام شود ایجاد یک پایگاه اطلاعاتی درباره اطلاعات شخصی و شغلی حسابداران رسمی است، تا منبع موثق اطلاعاتی درباره مشکلات گواهینامهها، اتهامات ناشی از رفتار غیرحرفهای و یا وضعیت گواهینامه و اقدامات کیفری علیه آنها فراهم آید(16).
حرفه باید صحت و دامنه اطلاعات درج شده در پایگاه را کنترل نماید. در آن صورت مهمترین اطلاعات مربوط به اقدامات انجام شده درباره رفتار غیراخلاقی، مانند تعلیق موقت گواهینامه و یا ابطال آن و سایر مراحل انضباطی، به آسانی برای عموم و سایر حسابداران قابل دسترسی باشد و این خود موجب میشود که حسابداران از عواقب بالقوة رفتار غیرحرفهای آگاه شده و انگیزه بیشتری برای رفتار اخلاقی در حرفه داشته باشند.
مؤسسات حسابداری و سایر استخدام کنندگان حسابداران
مؤسسات حسابداری و سایر شرکتهایی که حسابداران را استخدام مینمایند برای استخدام کارکنان حسابداری باید از صلاحیت اخلاقی و مسؤولیتپذیری حرفهای آنها مطمئن گردند . همچنین برای حفظ مسؤولیتپذیری حرفهای توسط حسابداران، مؤسسات حسابداری بزرگ باید یک حسابدار ارشد را به عنوان متخصص مسائل مربوط به مسؤولیتپذیری حرفهای، منصوب نمایند تا پاسخگوی مشکلات بوده و حسابداران را در قضاوتهای اخلاقی در حین کار راهنمایی نماید(16).
حسابداران نیز باید در جهت تحصیل مهارت های قضاوت اخلاقی ، تعهد شخصی داشته باشند. مؤسسات حسابداری باید قبل از قبول مشتری برای انجام خدمات حسابداری برای او، محیط اخلاقی وی را ارزیابی نمایند. لازم است این مؤسسات تعهد مشتری های فعلی و بالقوة خود را نسبت به انجام عملیات اخلاقی بسنجند. برای این کار میتوانند نسبت به اینکه آیا شکایتی علیه مشتریان آنها صورت گرفته است یا خیر، اطلاع کسب نمایند. در ضمن صلاحیت حسابدارانی که بهعنوان مدیران مالی یا مدیران اجرایی این مشتریان کار میکنند نیز باید بررسی گردد(16).
در نهایت برای برخورد صحیح با مسائل اخلاقی و انجام مسؤولیت پذیری حرفهای، مؤسسات حسابداری برگه ای را در ارتباط با کاری که از مشتری پذیرفتهاند تهیه نموده که در آن هرگونه مقوله اخلاقی برجسته را که ممکن است در حین کار با آن روبه رو شوند درج مینمایند. برخی از شرکتها، برگۀ پذیرش مشتری که در آن درستکاری مدیریت را نیز مورد توجه قرار میدهد، تهیه میکنند(16).
دانشگاهها و مراکز آموزشی
در سال 2002 متولیان آموزش در حوزه مدیریت درباره نقش دانشگاه در پاسخگویی به رسواییهای اخلاقی سالهای اخیر بحث نمودند. آنها علل ریشهای تأکید بیش از حد شرکتهای آمریکایی را برای به حداکثر رساندن ارزش سهام سهامداران بدون توجه به تأثیر عملشان بر سهامداران دیگر بررسی نمودند(17).
رسواییهای سالهای اخیر بیانگر این است که حسابداران، کمتر از مدیران تحت فشار نبودهاند. ما میبینیم که کارمندان مالی و حسابداران شرکتهای إنرون، وردکام، هالیبرتن 19 ، تایکو و غیره برای ارائۀ صورتهای مالی گمراه کننده به عموم، تحت فشار بودهاند و شرکتهای حسابرسی هم در محافظت منافع عمومی در مقابل اطلاعات غلط، قصور ورزیده اند(18).
حامیان مسؤولیت پذیری حرفه ای و عمومی سالهاست که بیان میکنند که تحصیلات مدیریتی، امروزه رهبرانی را تربیت میکند که توانایی، رغبت و ظرفیت محدودی برای فکر کردن همه جانبه درباره نتایج و آثار تصمیماتشان بر سهامداران، جامعه و محیط زیست دارند(18).
همین انتقاد بر تحصیلات حسابداری نیز وارد میباشد. زیرا بسیاری از نظریه های مدیریت عمدتاً بر حداکثر نمودن ثروت سهامدار تأکید دارند. این نظریه ها فقط تعدادی سهامدار را مورد توجه قرار داده و در ارتباط با تعلیم و آموزش مدیران و حسابداران حرفهای درباره عواقب تصمیمات و یا در حقیقت دربارة دامنه موضوعاتی که باید بهطور صحیح در گزارش های حسابداری جای بگیرد، اهمال میورزند. در حقیقت، فشارهای رقابتی بر مدیران، فشارهای رتبهبندی بر دانشکدههای حسابداری و مدیریت و سیاستهای تشویقی و تنبیهی در مؤسسات حسابداری مهم، همه و همه، دانشجویان حسابداری و مدیریت و رهبران و رؤسای شرکتها را تشویق مینمایند تا نسبت به گذشته، توجه بیشتری به حداکثر نمودن سود کوتاه مدت داشته باشند. در نتیجه شرکتها، دانشجویان و حسابداران از توجه به مسائل مهم موجود اجتماعی نظیر نیاز به حسابداری بهایابی کامل یا چرخه زندگی، حسابداری محیط زیست و حسابداری مقولههای مسؤولیتپذیری عمومی پرهیز مینمایند(18).
برای ممانعت از تکرار رسواییهای مالی در آینده، مهم است که ببینیم دانشکده های حسابداری و مدیریت چگونه رهبران فردا را تعلیم میدهند. اگر دانشگاهها مدیران و حسابداران آینده را درباره ارتباط بنیادی و اساسی جامعه و شرکتها تعلیم ندهند، نمیتوانیم انتظار داشته باشیم که مدیران اجرایی رده بالا این روابط را درك نمایند. دانشجویان حسابداری و مدیریت و بازرگانی باید به صداقت در سطوح شخصی، شرکتی و اجتماعی توجه داشته باشند. دانشگاهها باید به سمت و سوی یک دگرگونی در برنامه آموزشی پیش روند تا بتوانند بازرگانی در جامعه را جایگزین بازرگانی در اقتصاد نمایند(18).
اکثر مدیر عاملان و حسابداران، انسانهای شریف و محترمی هستند که به صداقت و اصول اخلاقی خاصی در زندگی پایبندند، اما برخی از آنها به خاطر عدم خودسازی، گمراه شده و در سازمان آنها هیچ گزینه دیگری به جز سود به عنوان هدف، معرفی نگردیده است و شیوة رفتاری متفاوتی را نیز در حین تحصیل در دانشگاه نیاموختهاند. حرفۀ حسابداری باید به این امر واقف باشد که حسابداری اساساً علاوه بر اینکه یک مبحث فنی است، یک بحث اخلاقی نیز میباشد. برای آنکه حسابداران بتوانند با صداقت عمل نموده و گستردگی مجموعهای را که در آن کار میکنند درك نمایند، باید تحت تعلیم قرار گرفته و نسبت به اموری نظیر آگاهی از سامانههای فکری، هشیاری نسبت به نتایج و دارا بودن تفکر وسیع و پویا دربارة اثر فعالیتها و تصمیماتشان آموزش داده شوند(18).
حسابداران، موقعیتی دارند که ذاتاً با ارزش و سرشار از مس ؤولیتهای اخلاقی میباشد. تصمیماتشان بر سایر مردم، سازمان ها، اتحادیه ها، محیط طبیعی و نیز بر نوع نگاه به شرکت اثر می گذارد، پس این تصمیمات باید براساس بنیاد و پایه اعتماد اتخاذ شوند . از این دیدگاه اخلاق، درستی و شفافیت از حسابداری تفکیک ناپذیرند و همین رابطۀ جداییناپذیر اخلاق و حسابداری است که از نظر دانشکده های حسابداری و مدیریت، مغفول مانده است . متأسفانه ، امروزه نقش واحدهای آموزشی که به دانشجویان حسابداری توجه به عواقب تصمیمات و منافع آتی همه سهامداران و اشخاص ذینفع را تعلیم دهد، بسیار کمرنگ و کم رونق است(18).
علیرغم برخی تلاشهای گسترده در رشته حسابداری، تعداد اندکی از واحدهای درسی در زمینۀ حسابداری چرخۀ زندگی، حسابداری اجتماعی و محیطی و حسابداری بهایابی کامل ارائه و راههای محدودی در ایجاد انگیزه برای فراگیری این واحدها یافت می شود(18).
برخی دانشجویان به اهمیت واحدهای اضافه شده و موضوع مس ؤولیت عمومی پی نبرده اند . در واقع بعد از ورود به دانشگاه، دانشجویان حسابداری و مدیریت آرمانگرایی خود را از دست میدهند. تحقیقی که در سال 2003 توسط مؤسسه آس پن 20 با عنوان ”ابتکار در نوآوری اجتماعی از طریق تجارت 21 “ انجام شد، نشان می دهد که وقتی 22 ، کارشناسی ارشد مدیریت تجاری ، وارد یک MBA دانشجویان برنامه میشوند فکرشان از تمرکز روی مشتری و کیفیت محصول به سمت منافع سهامدار تغییر پیدا میکند. فارغ التحصیلان رشته های کارشناسی ارشد مدیریت و حسابداری فکر نمیکنند که می توانند بر ارزشها و فضایل شرکتها تأثیر بگذارند. آنها میدانند که با تضادهای اخلاقی در کار روبه رو خواهند شد ولی بر این باورند که بهتراست به جای تلاش در انجام تغییرات در سازمان، این تضادها را به حال خود رها کنند(19).
گروه و کارکنان دانشکده های حسابداری نیز در این امر بیتقصیر نبوده و در همه سطوح فاقد ارتباط با دنیای واقعی بوده و درك خوبی نسبت به محیط جهانی و فناوری ندارند. این گروه، از تلاش برای تغییرات ساختاری خودداری میورزند. بخشی به دلیل عدم تمرک ز بر اصول و قواعد و بخشی هم به سبب عدم درك نیاز به تغییر و تحول. اگر دانشکدههای حسابداری و مدیریت به سؤالات اساسی درباره معنی و نتایج سود اقتصادی و تعادل بین اموال و رفاه توجه بیشتری ننمایند، در برابر خطر تربیت رهبرانی قرار داریم که قادر نیستند درباره آنچه که در صدد انجام آنند به تفکر بپردازند و به راحتی ، بدون تلاش برای تغییر امور نادرست و خطا در تجارت و بازرگانی، دلسرد میشوند(20).
یکی از مشکلات اساسی در این زمینه این است که برخی آموزه ها در دانشگاهها، دانشجویان را متقاعد مینماید که فقط یک سامانۀ خاص فکری درباره تجارت صحیح است و آن القای جهان بینی سرمایه داری بیرحمانه است. آنها یاد میگیرند که همه شرکت هایی که قادر به رقابت نیستند باید از بین بروند و محیطزیست، افراد، اتحادیهها و نتایج اجتماعی هیچ کدام ارزشی ندارند(18).
نتیجه گیری پایانی
اینک وقت آن رسیده که این نظام لجام گسیخته سرمایه داری را به سبب زیر پا گذاشتن بسیاری از امور از جمله اخلاقیات تقبیح نم وده و باجادادن مفهوم مسؤولیت عمومی و اخلاق در متن تحصیلات حسابداری و بازرگانی، انواع مهارتهای مورد نیاز جامعه را به رهبران آتی تجارت بیاموزیم. آیندة حرفه حسابداری به رهبری اخلاقی توسط حسابداران حرفه ای و رهبران این حرفه بستگی دارد. این رهبران باید کاروران و دانشجویان را به کمالات انسانی دعوت نمایند. لازم است تا آنها با تبیین اهمیت معیارهای اخلاقی والا و آموزش ضرورت درستکاری فردی، حسابداران فعلی و آتی را به سوی شرافتمندی سوق دهند. بدیهی است با انجام این کار این اطمینان محقق خواهد شد که در آینده، حرفه حسابداری میتواند به نقش تاریخی خود در رشد عادلان ۀ اقتصادی و موفقیت و رفاه ملتها ادامه دهد.
سپاسگزاری
مقاله حاضر بخشی از کار پژوهشی انجام شده در "طرح اخ لاق کاربردی" دانشگاه قم می باشد که بدین وسیله نهایت سپاس و قدردانی خویش را از خانم دکتر خزائی، سرپرست طرح و جناب آقای دکتر جوادی، ناظر طرح ابراز میدارم.
واژه نامه
1. Enron ان رون
2. Tyco تایکو
3. World Com وردکام
4. Rite Aid رایت اید
5. SEC- Securities & Exchange Commission کمیسیون اوراق بهادار
6. W. R. Grace گریس
7. Price- Waterhouse پرایس واتر هاوس
8. New York Times نیویورك تایمز
9. Price Water House- Coopers پرایس واتر هاوس- کوپرز
10. Cendant سندانت
11. Sunbeam سان بیم
12. Livent لیونت
13. Arthur Andersen آرتور آندرسن
14. Lynn E. Turner لین ترنر
15. Melanchon ملانچون
16. American Institute of Certified Public Accountants انجمن حسابداران رسمی امریکا
17. Yale Club: کلوب یال
18. Public Company Accounting Oversight Board: کمیته نظارت بر حسابداری شرکتهای سهامی عام
19. Haliburton: هالیبرتن
20. Aspen Institute: مؤسسه آسپن
21. Initiative on Social Innovation through business: ابتکار در نوآوری اجتماعی از طریق تجارت
22. Master of Business Administration: کارشناسی ارشد مدیریت تجاری
پی نویس ها
1. Colson Ch (1989). Against the Night, Ann Arbor, MI: Servant Publications, p.67. USA Today – 5/31/2006
2. Smith LM (2003). A Fresh Look at Accounting Ethics. Accounting Horizons 17: 47–49.
3. کمیته فنی سازمان حسابرسی. آئین رفتار حرفه ای. چاپ شش م. انتشارات .: سازمان حسابرسی. 1385
4. علی مدد مصطفی، ملک آرائی نظامالدین. اصول حسابداری . چاپ بیست و . سوم. انتشارات سازمان حسابرسی. 1385 ؛ جلد اول: 17
5. Duska RF, Duska BS (2003). Accounting Ethics. Eight published. Blackwell Publishing. India. pp: 5-25.
6. Ethics in Accounting. Encyclopedia of Business and Finance. Ed. Allison McClintic Marion. Gale Cengage, 2001. eNotes. com. Available at: http://www.enotes.com/business-finance encyclopedia/ethics-accounting>
7. American Institute of Certified Public Accountants (1988). AICPA Code of Professional Conduct. Jersey City.
8. Accounting Ethics (2004). available at: http://www. echeat.com/essay.php?t=25839
9. Ethical Values in accounting (2008). Available at: http://articles.directorym.com/Ethical_Values_In_A ccounting-a800
10. Hill M (1999). Accountant Quit over Mistrust. Philadelphia Inquirer, November 19, section C: 1.
11. Ketz JE, Miller PBW (1999). W.R. Grace’s Disgraceful Abuse of Materiality. Accounting Today, May 24.
12. Michaels A (2000). Big Five Must Unit to Avoid Return to Their Audit Days. Financial Times (London), Thursday, May 11, 2000, companies and finance section: 44.
13. Byrnes N, et al (2002). Accounting in Crisis”. Business Week, January 28: 44ff.
14. Sarbanes – Oxley Act of 2002
15. Romal J B, Hibschweiler A M (2004). Improving Professional Ethics: Steps for Implementing Change. Available at: http://www.nysscpa.org/cpajournal/2004/604/essenti als/p58.htm.
16. Kochan TA (2002). Addressing the crisis in confidence in corporations: Root causes, victims, and strategies for reform. Academy of Management Executive, Vol 16 (2):139-141.
17. Waddock S (2005). Hollow Men and Women at the Helm Hollow Accounting Ethics. Issues in Accounting Education, Vol.20.
18. Initiative on Social Innovation through Business (ISIB) (2003). Where will they lead? M.B.A. student attitudes about business and society. Available at: http://www.aspeninstitute.org/AspenInstitute/files/C CLibreryFiles/FileName/404/Aspen20%Exec20%Fi nal.pdf.
19. Holmes S, Sunstein CR (1999). The Cost of Rights: Why Liberty Depends on Taxes. New York, NY: W. W. Norton.
منابع
1387 ، فصلنامه ی اخلاق در علوم و فنّاوری، سال سوم، شماره های 1و 2 71
اخلاق حسابداری
دکتر نرگس سرلک
گروه حسابداری، دانشگاه قم
+ نوشته شده در یکشنبه سی و یکم شهریور ۱۳۹۲ ساعت 8:44 توسط maryam
|